Okres klasyczny – okres w dziejach starożytnej Grecji od wojen perskich do śmierci Aleksandra Wielkiego w 323 p.n.e.

Definicja epoki Etymologia Nazwa „okres klasyczny” odnosi się do dziejów świata greckiego V i IV wieku p.n.e. Została ukuta już w starożytności. Greccy intelektualiści tamtego okresu byli świadkami politycznego upadku świata hellenistycznego, szukali więc wzorców w przeszłości. Za taki ideał uznano twórczość, zwłaszcza ateńską literaturę i retorykę tego okresu, którą starano się naśladować także w innych dziedzinach (np. w rzeźbiarstwie). Opinię tę przejęli historycy nowożytnej Europy, którzy nazwę dla opisywanego okresu zaczerpnęli z łaciny, używając słowa classis, którym w okresie Cesarstwa Rzymskiego określano „poczet pisarzy godnych naśladowania”.

Ramy czasowe W ujęciu historii wydarzeniowej wyraźną cezurę między okresem archaicznym a klasycznym stanowią wojny perskie, zwłaszcza zwycięstwa Greków z lat 480–479 p.n.e.. Taka periodyzacja nie bierze jednak pod uwagę przemian społecznych i kulturowych, które toczyły się różnym tempem na różnych obszarach. Zatem elementy charakterystyczne dla Grecji archaicznej często współistniały z tymi, które stały się charakterystyczne dla nowej epoki. Przykładem jest Pindar, wybitny przedstawiciel poezji archaicznej, który zmarł dopiero w 438 p.n.e. Z kolei ateńska demokracja oraz hegemonia tego miasta w regionie egejskim — ważne i charakterystyczne zjawiska epoki klasycznej — okrzepły i dojrzały w połowie V wieku p.n.e.

Koniec okresu klasycznego wiąże się zwykle ze śmiercią Aleksandra Wielkiego (w 323 p.n.e.), który podbijając Imperium Perskie, doprowadził do zasadniczych zmian politycznych i społecznych w świecie greckim, co zapoczątkowało epokę hellenistyczną.

Zakres geograficzny Okres klasyczny jako rozdział w historii starożytnej Grecji odnosi się przede wszystkim do dziejów regionów, w których dominowali Grecy bądź ich kultura. Świat grecki tego okresu można zdefiniować jako wspólnotę ludzi posługujących się językiem greckim (choć różnymi jego dialektami), wyznających tę samą religię i uczestniczących w podobnych kultach, żyjących w ramach podobnych struktur politycznych zorganizowanych wokół polis i dysponujących podobnym poziomem rozwoju technologicznego i materialnego. Tak scharakteryzowany świat tylko częściowo pokrywa się geograficznie z granicami współczesnej Grecji. Nie należały do niego północne regiony obecnego państwa, czyli ówczesna Tracja i Macedonia (początkowo, w połowie IV wieku p.n.e. była już ważną częścią Grecji), którą starożytni Grecy uważali za kraj barbarzyński. Częścią świata greckiego był natomiast fragment współczesnej Libii, większa część wyspy Cypr, wybrzeże współczesnej Turcji, od okolic Rodos po Dardanele, niektóre miejscowości nad Morzem Czarnym, półwysep Gallipoli, północny pas wybrzeża Morza Egejskiego, osiedla na wschodnim wybrzeżu Adriatyku po Albanię na północy oraz część południowej Italii, a także większość Sycylii.

W ramach tego obszaru wyróżnia się pięć regionów: Morze Egejskie (obejmujące Ateny), Peloponez, Grecja Środkowa, południowa Italia wraz z Sycylią oraz peryferia świata greckiego. Od połowy IV wieku p.n.e. integralną częścią świata greckiego stała się też Macedonia, leżąca w Grecji północnej. Regiony te wzajemnie na siebie oddziaływały.

Wojny perskie

Początek V wieku p.n.e. przyniósł Grecji konflikt z potężnym imperium perskim. W 499 p.n.e. polis Jonii na czele z Miletem zbuntowały się przeciwko perskiej władzy, otrzymały pomoc od Aten, ale w 494 p.n.e. powstanie upadło. Dariusz I postanowił ukarać Greków z Europy, lecz wysłana przez niego armia poniosła spektakularną klęskę pod Maratonem w 490 p.n.e. Syn Dariusza, Kserkses I, ponowił próbę zdobycia Grecji w 480 p.n.e., złupił opuszczone Ateny, ale jego flota doznała porażki pod Salaminą. W roku 479 p.n.e. Persowie zostali rozgromieni pod Platejami i w bitwie morskiej pod Mykale, co zmusiło ich do wycofania się z Grecji.

Dzieje polityczne Po wyeliminowaniu zagrożenia ze strony Persji rozpoczął się w Grecji okres dążeń poszczególnych polis do hegemonii – dominacji nad jak największą liczbą innych miast. Atenom, potędze morskiej i handlowej, udało się skupić wiele polis w kontrolowanym przez siebie Związku Morskim (powstałym w 478 p.n.e.) i tym samym wydatnie umocnić swoją pozycję polityczną, militarną i ekonomiczną (największy rozkwit przeżywały za rządów Peryklesa). To doprowadziło do konfliktu z kierującą Związkiem Peloponeskim Spartą. Wybuchły dwie wojny peloponeskie (w latach 459–446 p.n.e. i 431–404 p.n.e.), z których druga zakończyła się zwycięstwem Sparty (przy wsparciu Persów) i uzyskaniem przez nią hegemonii. Jednak już kilka lat później wojna koryncka (395–387 p.n.e.) osłabiła jej pozycję (pozwoliła także Persom ponownie odzyskać kontrolę nad Jonią), a porażka Sparty pod Leuktrami w 371 p.n.e. z Tebami zepchnęła ją do drugorzędnej roli. Druga połowa IV wieku p.n.e. to stopniowy wzrost znaczenia zreformowanej przez Filipa II Macedonii, uwieńczony pokonaniem w 338 p.n.e. pod Cheroneją połączonych sił Aten i Teb. Utworzony potem przez Filipa Związek Koryncki, zrzeszający zdecydowaną większość polis (poza Spartą), był w rzeczywistości narzędziem macedońskiej dominacji w Grecji. Śmierć Filipa w 336 p.n.e. wywołała bunt w Grecji, szybko jednak uśmierzony przez jego syna Aleksandra, który następnie w 334 p.n.e. rozpoczął wojnę z Persją, zakończoną całkowitym podbojem ogromnego imperium Achemenidów (oraz Egiptu i części Indii). Śmierć Aleksandra, nazwanego Wielkim, w 323 p.n.e. pozostawiła rozległe państwo bez wyraźnego następcy.

Ustrój i armia Okres klasyczny uznawany jest za szczytową fazę rozwoju politycznego, duchowego i materialnego starożytnych Greków. Już u progu tego okresu w większości znaczących polis panowały formy rządów angażujące w sprawowanie władzy mniejszą (oligarchia) lub większą (demokracja) grupę obywateli (choć monarchia przetrwała na peryferiach greckiego świata, czy też w Sparcie). Prowadzone wojny zmieniły charakter z lokalnych konfliktów na wielkoskalowe starcia między koalicjami wielu miast lub z wrogiem zewnętrznym. Wprawdzie podstawą armii pozostał obywatel polis – hoplita walczący w szyku falangi, ale zaszły zmiany w taktyce (zwłaszcza w IV wieku p.n.e.), zaczęli także pojawiać się najemnicy (najmowani np. przez bogate Ateny). Nadal trwała kolonizacja, choć na mniejszą skalę niż w okresie archaicznym.

Rozwój sztuki

Znacząco rozwinęła się sztuka, której głównym ośrodkiem w świecie greckim stały się Ateny. W architekturze szeroko stosowano porządek joński (m.in. w budowlach powstałych na Akropolu w Atenach), później koryncki, budowle stały się bardziej monumentalne, powstały pierwsze kamienne teatry. Rzeźby (i płaskorzeźby) zyskały na realizmie i dynamice przedstawianych scen i postaci oraz na poziomie szczegółowości. Rozwinęło się malarstwo, a pod jego wpływem sztuka mozaiki. Rozkwit przeżywała literatura, szczególnie poezja i dramat (Ajschylos, Eurypides, Sofokles), a także historiografia (Herodot, Tukidydes, Ksenofont).

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Starożytna Grecja