Okolicznik celu – część zdania - rodzaj okolicznika, wskazującego cel, w jakim wykonywana jest określona czynność. Odpowiada na pytania: "na co", "po co", "w jakim celu" .
Konstrukcje tworzące okolicznik celu Konstrukcje tworzące okolicznik celu to:
do + dopełniacz (z nazwą stanu lub czynności) np. Zawiozę garnitur do suszenia. dla + dopełniacz np. Marian walczył wyłącznie dla potęgi. ku + celownik np. Henryk Sienkiewicz pisał ku pokrzepieniu serc. po + biernik (w znaczeniu "aby coś dostać, zabrać") np. Idzie Sławomira po mleko. na + biernik (w znaczeniu "aby w czymś uczestniczyć", można tę konstrukcję interpretować jako okolicznik allatywny miejsca) np. Jedziemy na urlop ! za + narzędnik (konstrukcja uważana za niepoprawną) np. Wielu Polaków chodzi za pracą. z + narzędnik np. Chętnie przychodzę do pani z pomocą. czasownik ruchu + bezokolicznik (bezokolicznik przypomina orzeczenie zdania podrzędnego celu) np. Przyjechałem jeść. czasownik ruchu + aby (by, żeby, iżby, ażeby) + bezokolicznik (konstrukcja poprawna jedynie, gdy w zdaniu użyto już innych okoliczników w innym znaczeniu) np. Pójdę tam, by zobaczyć, czy Maria skończyła.
Konstrukcja tworząca okolicznik celu z mianownikiem, miejscownikiem lub wołaczem jest niemożliwa.
Zdanie podrzędnie złożone okolicznikowe celu Zdaniem podrzędnie złożonym okolicznikowym celu takim nazywamy zdanie, w którym okolicznik celu zdania nadrzędnego został zastąpiony przez zdanie podrzędne (celowe). Zdanie podrzędne mówi o celu wykonania określonej czynności wyrażonej w zdaniu nadrzędnym. Pytanie stawiane przez zdanie nadrzędne zdaniu podrzędnemu w tym rodzaju zdania to "po co", "na co", "w jakim celu".
Charakterystycznymi wskaźnikami zespolenia zdania celowego są:
żeby np. Zrobiłam zadanie domowe, żeby nie otrzymać jedynki. aby np. Wyłączyłem sam radio, aby nie trzeba było błagać matki o pomoc. by np. Wojciech potrzebuje kawy, by nie zasnąć. iżby np. Zrobię to, iżby nie było problemów. ażeby np. Ażeby czuć się doskonałym, złamałem ten zapis.
Jeżeli podmiot w zdaniu podrzędnym i nadrzędnym jest identyczny, to orzeczenie może być określone w zdaniu celowym bezokolicznikiem (mogą wtedy wystąpić także wskaźniki zespolenia "byle" i "byle tylko") lub formą osobową. W przypadku niezgodności podmiotów stosuje się wyłącznie formę osobową. Bezokolicznik może być także zastosowany w zdaniu celowym, gdy zdanie jest bezpodmiotowe np.
Poszedłem do lasu, żeby nazbierać jagód. (podmioty identyczne, forma bezokolicznikowa) Biegłem co sił, byle zdążyć przed deszczem do domu. (podmioty identyczne, forma bezokolicznikowa ze spójnikiem "byle") Nie zapomnij nastawić budzika, żebyś nie zaspał w nocy. (podmioty identyczne, forma osobowa) Posłałem córkę do ciotki, żeby zrobiła ciasto. (podmioty różne, forma osobowa) Trzeba mieć cierpliwość, żeby wychowywać dziecko. (zdanie bezpodmiotowe, forma bezokolicznikowa).
Spójnik oddzielający zdanie podrzędne od nadrzędnego możemy opuścić po czasownikach ruchu (wtedy zdanie traktowane jest zazwyczaj jako pojedyncze):
Przyszliśmy, żeby pograć w tenisa. → Przyszliśmy pograć w tenisa. Czy przyjechaliście, żeby się z nami kłócić ? → Czy przyjechaliście się z nami kłócić ?
Przykłady zdań Postanowiłem bardziej oszczędzać (zdanie nadrzędne 1 stawia pytanie "po co"), aby mieć pieniądze na wyjazd.
Plik:Zd pod zl okol cel1.svg
Żeby się trochę opalić (zdanie nadrzędne 2 stawia pytanie "w jakim celu"), dziewczyny pojechały nad morze.
Plik:Zd pod zl okol cel2.svg
Przypisy
Bibliografia
C