Nadieżda Jakowlewna Mandelsztam (ros. Надежда Яковлевна Мандельштам, z domu Chazina (ros. Хазина); ur. w Saratowie, Imperium Rosyjskie, zm. 29 grudnia 1980 w Moskwie, ZSRR) – rosyjska pisarka, filolog. Żona pisarza Osipa Mandelsztama.
Życiorys Urodziła się w rodzinie Żydów wyznania chrześcijańskiego. Jej ojciec był prawnikiem, matka lekarką. Miała dwóch braci: Aleksandra (1891-1920) i Eugeniusza (1893-1974) oraz siostrę Annę (zm. 1938). Uczęszczała do żeńskiego gimnazjum, w którym nauka była prowadzona według programu dla męskiego gimnazjum. W młodości wielokrotnie odwiedzała z rodzicami kraje Europy Zachodniej. Po maturze rozpoczęła studia na wydziale prawa Uniwersytetu Kijowskiego, lecz ich nie ukończyła. W okresie rewolucji październikowej studiowała w pracowni malarki Aleksandry Ekster.
1 maja 1919 poznała Osipa Mandelsztama. W 1921 została jego żoną. Małżonkowie wielokrotnie zmieniali miejsce zamieszkania: na Ukrainie, w Piotrogrodzie, Moskwie i w Gruzji.
W 1934 Osip Mandelsztam został uwięziony i zesłany do okolic Permu, potem do Woroneża.
Po powtórnym uwięzieniu męża 1 maja 1938 i jego śmierci w obozie we Władywostoku Nadieżda z obawy przed aresztowaniem wiodła życie koczownicze, zmieniając wielokrotnie miejsce zamieszkania i utrzymując się z dorywczych zajęć.
Celem jej życia stało się ocalenie spuścizny literackiej męża. Wielu utworów nauczyła się na pamięć. W okresie wojny została ewakuowana wraz z matką do Azji Środkowej. W lecie 1942 dzięki pomocy Anny Achmatowej zamieszkała w Taszkencie, gdzie od 1944 mogła wykładać język angielski na miejscowym uniwersytecie. Po śmierci Stalina ukończyła studia anglistyki w 1956, a w 1958 zezwolono jej na zamieszkanie w Moskwie, gdzie w 1965 otrzymała jednopokojowe mieszkanie. W napisanej po 1960 trzytomowej autobiografii Wspomnienia (Воспоминания) opisała strach i nędzę czasów stalinowskich. Pierwszy tom ukazał się w Nowym Jorku w 1970, drugi – w Paryżu w 1972, trzeci – również w Paryżu w 1978.
W 1979 przekazała swoje archiwa Uniwersytetowi Princeton, w dwa lata później zmarła w Moskwie w wieku 81 lat.
Wybrana twórczość 1961 – Tarusskije stranicy (ros. Тарусские страницы) – almanach, w którym Mandelsztam opublikowała swoje utwory pod pseudonimem N. Jakowlewa 1970 – Nadzieja w beznadziei (ros. Воспоминания) 1972 – Księga druga (ros. Вторая книга) 1978 – Trzecia księga wspomnień (ros. Книга третья) Symbolizm, inteligencja i rewolucja
Polskie przekłady Nadieżda Mandelsztam: Nadzieja w beznadziei, przekł. Andrzej Drawicz, „Wiedza i Życie”, Warszawa 1997, . Nadieżda Mandelsztam: Mozart i Salieri oraz inne szkice i listy, przekł. i koment. Ryszard Przybylski. „Sic!”, Warszawa 2000, . Nadieżda Mandelsztam: Mój testament, przedm. Andrzej Drawicz, „Krąg” przy pomocy Officyny Liberałów, Warszawa 1981, Nadieżda Mandelsztam: Wspomnienia, wstęp Josif Brodski, przekł. Jerzy Czech, „Agora”, Warszawa 2015, .
Przypisy
Bibliografia Źródła w języku polskim
Źródła w języku angielskim
Holmgren B. Women’s works in Stalin’s time: on Lidiia Chukovskaia and Nadezhda Mandelstam. Bloomington, Indiana University Press, 1993. 225 p.
Kategoria:Ludzie urodzeni w Saratowie Kategoria:Pisarze związani z Moskwą Kategoria:Pisarze związani z Petersburgiem Kategoria:Pisarze związani z Saratowem Kategoria:Pisarze związani z Taszkentem Kategoria:Rosyjscy pisarze XX wieku Kategoria:Urodzeni w 1899 Kategoria:Zmarli w 1980