Strzyżów

Strzyżów – miasto w województwie podkarpackim, w powiecie strzyżowskim, na Pogórzu Strzyżowskim, nad Wisłokiem, 30 km od Rzeszowa. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Strzyżów. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. rzeszowskiego. Strzyżów stanowi część dawnej ziemi sandomierskiej historycznej MałopolskiAndrzej Karpiński (red.): „Społeczeństwo staropolskie. Seria nowa”, tom IV: Społeczeństwo a wojsko. Wydawnictwo DiG, Warszawa 2015, s. 129. ; przed rozbiorami miasto było położone w powiecie pilzneńskim w województwie sandomierskimHistoria powiatu – Powiat Strzyżowski.. Miasto powiatowe w latach 1896–1932, 1954–1975 i od 1999.

Według danych GUS z 31 grudnia 2024 r. Strzyżów liczył 8327 mieszkańców, będąc 22. najludniejszym miastem w województwie.

Historia thumb|left|Rynek w Strzyżowie thumb|left|Pałac Wołkowickich z końca XIX w. w zachodniej części miasta, obecnie dom dziecka thumb|left|Pomnik św. Michała, patrona miasta, na strzyżowskim Rynku thumb|left|Wjazd do niemieckiego tunelu schronowego lewo|mały|Most nad Wisłokiem w Strzyżowie

Okres przedhistoryczny W znaleziskach archeologicznych z terenu Strzyżowa występuje dla okresu starożytności ceramika pradziejowa (wcześniejszej epoki kamienia), ceramika kultury pucharów lejowatych (3700–1900 p.n.e.), epoki brązu (2200–700 p.n.e.), kultury przeworskiej (III w. p.n.e.–V w. n.e.) i okresu wpływów rzymskich (I–V w.).

Legenda przypisuje założenie osady Wiślimirowi, pogańskiemu księciu związku plemiennego Wiślan, który miał w IX wieku zbudować w widłach rzeki Stobnicy i Wisłoka strażnicę o nazwie Strzeżno dla obrony swoich wschodnich rubieży.

W państwie Piastów i Jagiellonów Materiał archeologiczny z okresu wczesnego średniowiecza polskiego (XI–XIII w.) pochodzi głównie z południowo-wschodniej części dzisiejszego miasta, gdzie nad Wisłokiem znajdowały się dwa dwory znane z XV w.: na lewym brzegu dwór Machowskich w Nizinach (od 1536 do przełomu XX/XXI w. w Żarnowej) i na prawym brzegu dwór Strzeżowskich w Godowej (obecny kształt z 1786), w średniowieczu połączony z miastem przez most. W rejonie stacji kolejowej przy drodze do dworu w Nizinach znaleziony został denar krzyżowy z XI w., a na terenie żwirowni naprzeciw dworu w Godowej – dwa późnośredniowieczne miecze. Ceramika z sąsiedztwa dworu w Nizinach jest datowana głównie na XI–XII w., co pozwala przesunąć początki osady Niziny i prawdopodobnie również siedziby rycerskiej na ten okres. Mniejszą ilość skorup naczyń wczesnośredniowiecznych pozyskano z otoczenia dworu w Godowej. W zachodniej części Strzyżowa nad potokiem płynącym z Łętowni stwierdzono w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski ślady osadnictwa z drugiej połowy XIII w., które mogą odpowiadać średniowiecznej wsi Sośninka, wzmiankowanej w 1376. Późnośredniowieczne stanowiska na stokach na północ od obecnego centrum Strzyżowa, które służyły za zaplecze gospodarcze miasta lokacyjnego od końca XIV w., mogą natomiast skrywać obszar pierwotnej wsi Strzyżów z XII–XIII w., ponieważ w obrębie rynku osadnictwo aż do XV w. nie występowało.

W 1185 komes Mikołaj Bogoria uposażył założony wówczas przez siebie klasztor cystersów w Koprzywnicy dobrami na pograniczu księstwa sandomierskiego z księstwem halickim, w pobliżu tzw. Zabrony. Głównym ośrodkiem tych dóbr była wieś Dobrzechów. Przy wsparciu organizacji kościelnej nastąpiła kolonizacja i okcydentalizacja obszarów nad środkowym Wisłokiem.

W 1279 r. biskup firmański Filip de Casate, w latach 1278–1282 legat papieski na Węgrzech i w Polsce, potwierdził w Budzie prawo opata klasztoru cystersów w Koprzywnicy do pobierania dziesięciny m.in. z Czudca, Strzyżowa, Zaborowia, Dobrzechowa, Tułkowic, Kożuchowa, Lubli, Prochny i Żyznowa. Jest to pierwsza wzmianka pisana o Strzyżowie, którego nazwa miała w średniowieczu formę Strzeżów (Strezow 1279, Strzezow 1376, 1397, 1427).

W 1354 właścicielami Strzyżowa byli Kiełcz i Paszek, obaj z Radowąża pod Koprzywnicą, z których pierwszy mógł należeć do rodu Bogoriów, a drugi do rodu Gryfitów. Pierwsza lokacja miasta nastąpiła między 1376, kiedy Strzyżów funkcjonował wciąż jako wieś, a 1397, kiedy przed sądem grodzkim w Bieczu wystąpił mieszczanin strzyżowski Bartosz Poszman. W 1376 Wojtko, dziedzic Czudca, przejął na pięć lat należną cystersom połowę dziesięcin ze Strzyżowa i Sośninki, których druga połowa przypadała plebanowi z Dobrzechowa. Po bezpotomnej śmierci Wojtka Strzyżów znajdował się w latach 1398–1399 w rękach Mikołaja zwanego Swabem.

W początkach XV w. przeszedł na własność Pakosza z Czudca, założyciela rodu Strzeżowskich, który zmarł między 1457 a 1460 i pozostawił dobra synom, Janowi i Mikołajowi Strzeżowskim, a ci podzielili miasto między siebie w 1462. W 1419 wzmiankowane są po raz pierwszy w aktach sądu ziemskiego pilzneńskiego władze miejskie Strzyżowa złożone z wójta, rajców i ławników oraz właściciel Pakosz z Czudca. Od 1470 w dworze w Nizinach rezydował właściciel Żarnowej, Stanisław Machowski. W 1480, po zniszczeniach wywołanych pożarem, bracia Strzeżowscy, Jan z Czudca i Mikołaj z Godowej, doprowadzili do ponownej lokacji Strzyżowa, a w 1488 Mikołaj uzyskał pozwolenie królewskie na budowę mostów do Godowej i do Gbisk.

W Rzeczpospolitej Obojga Narodów Miasto w XV–XVII w. miało dwa rynki, 3 kościoły, ratusz, łaźnię, szpital dla bezdomnych, 3 młyny, jatki, karczmę, gorzelnię, dwa browary i słodownie, szkołę parafialną, komorę celną, dwa mosty: godowski i gbiski, folusz, blech z maglem i staw rybny. Teren miejski otaczał ziemny wał obronny (do dziś zachowała się ul. Zawale). Były to czasy świetnego rozwoju miasta, rzemiosła, wytwórczości, hodowli i kontraktów handlowych z ośrodkami miejskimi w Polsce, na Węgrzech i Słowacji. W 1600 ukończona została dla wójta Piotra Głoda sklepiona kolebkowo z lunetami w części parterowej kamienica w południowo-zachodnim rogu Rynku (obecnie nr 28), która służyła do XIX w. jako dom zajezdny. W 1684 Strzyżów otrzymał zezwolenie królewskie na organizację 4 jarmarków rocznie.

Po Strzeżowskich właścicielami Strzyżowa byli Świerczowscy i Wielopolscy w XVI w., Bączalscy, Bonerowie, Szczepieccy i ponownie Wielopolscy w XVII w., Radziwiłłowie w XVIII w., Starzeńscy, Skrzyńscy, Wołkowiccy i Konopkowie w XIX i na początku XX w.

15 sierpnia 1769 odbyła się przysięga konfederatów barskich przed obrazem Matki Bożej Niepokalanej w Strzyżowie, w obecności Kazimierza Pułaskiego i Franciszka Trzecieskiego. Obraz ten został zamieszczony na sztandarze Konfederatów.

Pod zaborami W wyniku I rozbioru Polski w 1772 r. miasto stało się częścią monarchii habsburskiej (Austrii), wchodząc w skład Królestwa Galicji i Lodomerii. W latach 1775-1782 należało do dystryktu Krosno w ramach cyrkułu pilzneńskiego. W latach 1782–1791 Strzyżów należał do Cyrkułu dukielskiego, a w latach 1791–1850 i 1854–1860 do cyrkułu jasielskiego. W okresie przejściowego zniesienia cyrkułów (lata 1850-1854) miasto wchodziło w skład Bezirkshauptmannschaft Rzeszów w okręgu rządowym Kraków. Po reaktywacji w 1854 r. cyrkułu jasielskiego powstał Bezirk (powiat) Strzyżów. Po nadaniu Galicji autonomii i zniesieniu cyrkułów (1865) w 1867 r. w następstwie kolejnej reformy administracyjnej Strzyżów utracił status miasta powiatowego i wszedł w skład powiatu rzeszowskiego.

W wydanym po raz pierwszy w 1786 r. opracowaniu pt. „Geografia (...) Galicyi i Lodomeryi” jego autor, hrabia Ewaryst Andrzej Kuropatnicki, pisał o Strzyżowie: Miasto książąt Radziwiłłów (...); wspaniałym kościołem, nową murowaną bożnica żydowską sławne, a najwięcej górą nad miastem, na którą wyjeżdżać i zjeżdżać potrzeba; głośne przedtym, żydzi bogaci tu byli, i handel osobliwie hurtowny znacznie prowadzili.

W 1796 rozpoczęła działalność pierwsza jednoklasowa szkoła świecka, a w latach 1794–1798 zbudowana została droga bita łącząca miasto z Rzeszowem i Krosnem. Wiosną 1846 starosta jasielski Franz Reiss, który objął urząd 15 marca, wysłał do Strzyżowa oddział wojskowy dla spacyfikowania wystąpień chłopskich w ramach tzw. rabacji galicyjskiej.

W 1880 na ludność miasta składało się 930 Polaków, 212 Żydów oraz 185 Niemców. W 1890 po otwarciu stacji Strzyżów nad Wisłokiem ruszyła linia kolejowa z Rzeszowa do Jasła. Ostatni, dziewiąty wielki pożar miasta w 1895 był impulsem do jego odbudowy w formie murowanej. 15 września 1896 r. miasto zostało ponownie siedzibą powiatu, obejmującego 56 gmin z 59 tys. mieszkańców. W 1896 lub 1899 rozpoczęło działalność lokalne Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. W 1901 funkcjonowały w Strzyżowie trzy towarzystwa kredytowe: jedno polskie, założone w 1874, pod przewodnictwem Władysława Wojnarowskiego i dwa żydowskie, założone w 1892 i 1899, którym przewodniczyli odpowiednio Wolf Deutsch i Jakub Kaner.

W 1910 otwarty został gmach Sokoła, a w 1912 – koedukacyjne prywatne Gimnazjum Realne Miejskie (późniejsze Liceum Ogólnokształcące) oraz księgarnia Towarzystwa Szkoły Ludowej. W ostatnich latach poprzedzających I wojnę światową ziemianin Dydyński z Godowej odstąpił teren Żarnowskiej Góry strzyżowianinowi w rezultacie rozgrywki pokera.

We wrześniu 1914 starsi druhowie Polowej Drużyny Sokolej, powołanej w 1912 przez prezesa strzyżowskiego Sokoła Zygmunta Tałasiewicza, zostali wcieleni do armii austriackiej; część trafiła do Legionów. We wrześniu 1914, po ewakuowaniu przez samorząd prawie 90 mieszkańców do Czech, Strzyżów został zajęty przez formację kozacką w służbie rosyjskiej. Wycofujące się na początku maja 1915 wojska rosyjskie wysadziły betonowy most na Wisłoku; według innej wersji dwa przęsła mostu zostały zniszczone przez Austriaków w początkach wojny.

W II Rzeczypospolitej Pod wpływem manifestacji patriotycznej z 20 października 1918 na front wojny polsko-ukraińskiej (później także polsko-bolszewickiej) wyruszył 15 listopada 1918 szesnastoosobowy oddział ochotników ze Strzyżowa i okolicy, zorganizowany przez instruktorów Polskiej Organizacji Wojskowej Romana Michałowskiego i Adama Malanka. Strzyżów stał się siedzibą powiatu w ramach II Rzeczypospolitej.

5 listopada 1918 doszło do rozruchów antyżydowskich, które przybrały formę rabunku sklepów w rynku i niszczenia mienia. 9 listopada z polecenia burmistrza Józefa Patryna dla pilnowania porządku w mieście powstała milicja obywatelska. Wiosną 1919 podczas kolejnych wystąpień antyżydowskich dyrektor strzyżowskiego gimnazjum Karol Kramarczyk nie dopuścił do pogromu żydowskich mieszkańców, którzy schronili się w piwnicach szkoły. W 1920 odbył się pierwszy egzamin maturalny w strzyżowskim gimnazjum.

W 1921 i 1923 Wincenty Witos wygłosił jako urzędujący premier przemówienia z balkonu gmachu Sokoła w Strzyżowie.

1 stycznia 1925 do Strzyżowa włączono gminę Przedmieście Strzyżowskie. W maju 1926 w ogrodzie Sokoła profesor gimnazjum Edward Merklinger zorganizował dla mieszkańców pierwszą audycję radiową; w 1927 kino nieme w budynku Sokoła zastąpiły seanse dźwiękowe. W 1932 powiat strzyżowski uległ likwidacji.

W 1937 burmistrz Józef Chmiel zaproponował Departamentowi Spraw Wojskowych objęcie Strzyżowa planem inwestycji wojskowych w ramach budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego. W 1937–1938 władze wojskowe przeprowadziły badania sondażowe złóż ropy naftowej, gazu ziemnego i rud metali w rejonie miasta. W styczniu 1939 honorowe obywatelstwo miasta otrzymali prezydent Ignacy Mościcki, marszałek Edward Rydz-Śmigły, premier Felicjan Składkowski i minister gospodarki Eugeniusz Kwiatkowski. W budowie zakładów chemicznych do produkcji prochu i innych materiałów wybuchowych przeszkodziła II wojna światowa.

II wojna światowa