Katedra Świętego Marcina w Utrechcie

thumb|left|Katedra w Utrechcie, stan przed runięciem korpusu nawowego. Rycina Stevena van Lamsweerde z 1660 thumb|left|Pieter Jansz Saenredam - Wnętrze katedry w Utrechcie thumb|Wnętrze prezbiterium

Katedra Świętego Marcina w Utrechcie (niderl. Sint-Maarten Domkerk van Utrecht) – historyczny kościół katedralny diecezji Utrechtu (dziś Prowincja Utrecht, Holandia), jeden z największych gotyckich kościołów w północnych Niderlandach, główny kościół biskupi tego regionu. Historycznie nosił wezwanie patrona miasta, świętego Marcina, aż do czasu gdy w 1580 przejęty został przez kalwinistów. Cenny przykład architektury gotyckiej. Jedyny kościół w Niderlandach, który przyjął formy francuskiego gotyku klasycznego. Dominantą świątyni jest wysoka na 112,32 m wieża zachodnia, która pojawiała się w wielu dziełach malarstwa, m.in. w Ołtarzu Gandawskim Huberta i Jana van Eycków.

Dzieje Burzliwa historia katedry utrechckiej sięga VII wieku. Około 600 roku powstała drewniana kaplica dedykowana świętemu Marcinowi, fundowana przez duchowieństwo frankijskie, którego działalność na tym terenie popierali królowie merowińscy. Nieznane jest pierwotne położenie kaplicy, wiadomo że wkrótce zniszczyli ją pogańscy Fryzowie. Święty Wilibrord (zm. 739), biskup schrystianizowanej Fryzji, wzniósł w miejscu obecnej katedry kamienny kościół, który przetrwał do IX wieku, kiedy uległ zniszczeniom w wyniku najazdu Normanów. Odbudował ją w X stuleciu biskup Balderyk. Założone jeszcze za urzędu Wilibrorda biskupstwo Utrechtu w 799 roku zostało włączone do arcybiskupstwa kolońskiego. Katedra Balderyka spłonęła i następnie za biskupa Adalbolda II wzniesiono kolejny romański kościół, konsekrowany w 1023. Wówczas już Utrecht był znaczącym miastem w Rzeszy. Od czasów panowania dynastii salickiej cesarz był honorowym kanonikiem katedralnym. W Utrechcie zmarli cesarze Konrad II (1039) i Henryk V (1125). Wszakże zostali pochowani w katedrze w Spirze, w katedrze w Utrechcie znajdują się serca tych cesarzy. Świadectwem obecności najwyższych władz Rzeszy są tzw. kamienie cesarskie (keizerssteentjes) umieszczone w prezbiterium.

Katedra Adalbolda przetrwała do roku 1253, kiedy miał miejsce pożar pustoszący niemal całe miasto. Rok później ówczesny hierarcha, Hendrik van Vianden, zainicjował wzniesienie nowej gotyckiej katedry. Prace nad wielką świątynią, wzorowaną na katedrze kolońskiej, trwały aż do XVI stulecia. W 1295 roku konsekrowano gotyckie prezbiterium. Wieżę zachodnią wzniesiono w latach 1321-1382. Rok 1515 uznaje się za datę ukończenia budowy całej katedry.

Reformacja, która objęła także Niderlandy, przyniosła kres rządów katolickich biskupów w Utrechcie. W 1572, w ramach zainicjowanego przez kalwinistów ikonoklazmu, zniszczono bogaty wystrój wnętrza ze względu na liczne wizerunki Marii i świętych oraz niezgodną z myślą Jana Kalwina ideą wystroju świątyni chrześcijańskiej. W 1580 roku władze miasta przekazały katedrę kalwinistom, którzy sprawowali pieczę nad świątynią z przerwą w latach 1673/74, kiedy to Utrecht okupowały wojska francuskiego króla Ludwika XIV. Przez ten okres w katedrze odbywały się katolickie nabożeństwa. Los licznych mieszkańców miasta wyznania katolickiego w XVI i XVII wieku był trudny; swoje nabożeństwa odprawiali w schuilkerken - kościołach urządzanych głównie wewnątrz domów mieszczańskich. Ponadto modlili się w kaplicy św. Gertrudy, która stała się katedrą katolicką. W 1853 roku restytuowano arcybiskupstwo utrechckie, którego siedzibą stał się należący w średniowieczu do karmelitów kościół Św. Katarzyny.

1 sierpnia 1674 Utrecht nawiedziła burza z wichurą, która spowodowała runięcie korpusu nawowego. Powodem tych zniszczeń były także wadliwa konstrukcja i liczne niedociągnięcia w pracach budowlanych nad tą częścią świątyni. Pomimo restauracji kościoła w XIX i na początku XX wieku, nigdy nie zrekonstruowano korpusu nawowego.

Architektura 400px|thumb|Plan katedry utrechckiej Legenda: 1 Wieża, 2 Miejsce dawnego korpusu nawowego, 3 Skrzyżowanie naw, 4 Transept, 5 Prezbiterium, 6 Przęsło wschodnie, 7 Północna nawa boczna, 8 Południowa nawa boczna, 9 Obejście z kaplicami, 10 Kaplica Świętych Dionizego i Bartłomieja, 11 Kaplica Świętych Andrzeja i Pontiana, 12 Kaplica Św. Krzyża, 13 Kaplica Św. Piotra i Św. Pawła, 14 Kaplica Świętych Szymona i Judy, 15 Kaplica rodu van Veen, 16 Kaplica rodu van Montfoort, 17 Kaplica prepozytorów, 18 bpa Rudolfa van Diepholt, 19 Kaplica bpa Guya van Avesnes, 20 Kaplica bpa Jana van Arkel, 21 Portal południowo-wschodni, 22 Kaplica prepozyta Zwedera van Uterlo, 23 Kaplica Św. Błażeja, 24 Kaplica bpów Friedricha i Johanna van Sierck, 25 Zakrystia i biblioteka, 26 Kaplica Jedenastu Tysięcy Dziewic, 27 Wirydarz, 28 Wielki Kapitularz W obecnym stanie katedra składa się z prezbiterium, transeptu i zabudowań dawnego monasterium kanonickiego przylegającego do katedry od strony południowej. Wieża zachodnia jest dziś odrębną budowlą.

Prezbiterium składa się z trzech przęseł, czwarte jest zamknięte poligonalnie (7/12). Prezbiterium flankują nawy boczne o układzie bazylikowym, połączone wieńcem kaplic. Kaplice znajdują się także przy nawach bocznych prezbiterium, mają plan prostokątny. Po północnej stronie prezbiterium mieści się także zakrystia i skarbiec. W całości zachował się transept, natomiast z pierwotnego korpusu nawowego zachowały się jedynie dwa przęsła nawy południowej. Dzięki przekazom ikonograficznym wiadomo iż bazylikowy, pięcionawowy korpus liczył siedem przęseł. Ponadto od północnej strony do katedry przylegała dwunawowa kaplica.

Prezbiterium ma formę charakterystyczną dla gotyku klasycznego. Bezpośredni wpływ na kształt tej części świątyni miała katedra w Kolonii; biskupstwo Utrechtu podlegało arcybiskupstwu, a następnie elektoratowi kolońskiemu. Wewnątrz zastosowano trójkondygnacyjny podział - smukłe arkady międzynawowe, tryforium i kondygnacja okien. Wnętrze nakryte jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na służkach, które przylegają w górnej partii do ścian, poniżej tryforium do filarów wiązkowych. Zastosowano klasyczny podział okien i tryforium, w przęśle absydialnym są dwudzielne, w pozostałych czterodzielne.

Zgoła odmiennie wygląda obejście, które de facto jest ściśle zintegrowane z wieńcem kaplic, kosztem klasycznego przedłużenia naw bocznych. Każda kaplica jest trójbocznie zamknięta, ma plan nieregularnego wydłużonego sześcioboku. Na zewnątrz zastosowano system przyporowy. Powyżej potężnych czterouskokowych przyporów kaplic wznoszą się filary przyporowe (połączone ze ścianą prezbiterium łękami oporowymi) zwieńczone fialami. Rozglifione okna prezbiterium zwieńczone są wimpergami.

Transept posiada zbliżone do prezbiterium formy architektoniczne. Wyróżniającą cechą tej części kościoła jest wyeksponowanie elewacji transeptu poprzez przeprucie niemal całych ścian (powyżej portalów po koronę muru) ostrołukowymi oknami o wyszukanej dekoracji maswerkowej. Architektura kaplic nie jest jednorodna, znaczna część z nich nakryta jest sklepieniami gwiaździstymi i sieciowymi, artykulacja i dekoracja elewacji jest późnogotycka.

Z zabudowań monasterium kanonickiego zachowały się trzy skrzydła krużganku i przylegający do nich od strony południowej kapitularz o siedmiu przęsłach.

Wystrój wnętrza Dawny, bogaty wystrój wnętrza został zniszczony bądź usunięty w wyniku ruchów ikonoklastycznych w 1572 roku. Przetrwały dwa późnogotyckie tryptyki, jednakże ze śladami zniszczeń, głównie na głowach postaci Maryi i świętych. W kaplicy Rudolfa van Diepholt zachowało się gotyckie malowidło przedstawiające Grupę Ukrzyżowania. Z dzieł sztuki sepulkralnej wyróżnia się gotycki nagrobek biskupa Gwijde van Henegouwen (brata Jana II, księcia Holandii i Hainatu, który był również biskupem Utrechtu w latach 1301-1317), tumbowy z całopostaciowym wizerunkiem hierarchy i postaciami świętych na bokach tumby (ze zniszczonymi przez ikonoklastów głowami).

Wieża katedralna

Licząca 112,32 m wysokości wieża znana jako Domtoren zbudowana jest na planie kwadratu i składa się z trzech części (bloków). Najniższa część liczy trzy kondygnacje. Niegdyś w drugiej kondygnacji znajdowała się prywatna kaplica biskupia, powyżej zaś pomieszczenie zamieszkane przez strażników; wieża pełniła funkcję wartowniczą, podobnie jak obwarowania miejskie. Część środkowa ma zbliżony plan, lecz ma nieco węższe boki; wewnątrz mieszczą się dzwony. Najwyższa część ma plan oktagonalny. Elewacje zdobią liczne okna, ślepe okna i wnęki z bogatą dekoracją maswerkową, przez co wieża zyskuje na wertykalności. Część oktagonalna jest ażurowa; ściany niemal w całości są przeprute oknami zwieńczonymi wimpergami. Wieża jest zwieńczona przysadzistym ostrosłupowym hełmem.

Budowa wieży spotkała się z krytyką kaznodziei Geerta Groote, który napisał specjalny traktat Contra turrim Traiectensem (Przeciwko wieży utrechckiej), zarzucając próżność tej inwestycji. Architektura wieży zainspirowała budowniczych kościołów, m.in. w Amersfoort, Rhenen i Groningen.

Wieża jest także ważnym punktem turystycznym. Każdy z trzech bloków zwieńczony jest balustradą. Po przejściu schodami, liczącymi 465 stopni, znajduje się wejście na główną platformę widokową usytuowaną u nasady hełmu. Roztacza się z niej rozległa panorama Utrechtu i okolic, zaś przy dobrej widzialności dostrzegalna jest zabudowa innych miast, m.in. Hagi, Haarlemu, Rotterdamu i Amsterdamu.

Dzwony thumb|Dzwon Salvator thumb|Schematyczne rozmieszczenie dzwonów. Wewnątrz środkowej części wieży wisi 14 dzwonów, w tym siedem zabytkowych, które stanowią zachowaną część dawnego zespołu 13 dzwonów, które odlał w 1505 r. działający w Niderlandach oraz w niemieckiej Saksonii i Turyngii Gerhard van Wou. Największy z nich nazywa się Salvator. Siedem współczesnych dzwonów odlanych zostało w ludwisarni Eijsbouts w Asten. Wszystkie dzwony biją wyłącznie podczas głównych świąt kościelnych i państwowych i najważniejszych dla miasta okoliczności: Nowy Rok - o północy Boże Narodzenie - od godz. 23:00, Wielkanoc - 06:40 oraz 10:00 Dzień Królowej (Koninginnedag) - od godz. 9:00, Nationale Dodenherdenking - święto w Holandii upamiętniające ofiary II wojny światowej, dnia 4 maja w godzinach 19:30 - 20:00. Wniebowstąpienie Pańskie - od godz. 10:00 Zesłanie Ducha Świętego - od godz. 10:00

Wszystkie dzwony biją także z okazji otwarcia Festiwalu Muzyki Dawnej Oude-Muziek-Festivals o godz. 12Dom-Läuteordnung für das Jahr 2010; PDF-Datei.

Lista dzwonów Na podstawie: Nr  Nazwa  Dźwięk  Średnica(mm) Masa(kg) Ludwisarz i miejsce odlania  Data odlania  1 Salvator fis0 2270 8227 Gerhard van Wou 1505 2 Maria gis0 2030 5915 Gerhard van Wou 1505 3 Martinus ais0 1820 4273 Gerhard van Wou 1505 4 Michaël h0 1700 3343 Gerhard van Wou 1505 5 Johannes Baptista cis1 1530 2398 Gerhard van Wou 1505 6 Maria Magdalena dis1 1360 1655 Gerhard van Wou 1505 7 Agnes Maior e1 1270 1305 Koninklijke Eijsbouts, Asten 1982 8 Agnes Minor eis1 1220 1146 Koninklijke Eijsbouts, Asten 1982 9 Pontianus fis1 1140 942 Koninklijke Eijsbouts, Asten 1982 10 Campana Crucis (Kruisklok) gis1 1020 662 Koninklijke Eijsbouts, Asten 1982 11 Benignus ais1 910 467 Koninklijke Eijsbouts, Asten 1982 12 Thomas h1 850 396 Koninklijke Eijsbouts, Asten 1982 13 Adrianus cis2 760 281 Koninklijke Eijsbouts, Asten 1982 14 Jezus Maria Johannes h1 820 392 Gerhard van Wou 1506

Ikonografia