Odtrutka, antidotum – substancja mająca zdolność neutralizacji lub zmniejszenia toksyczności trucizny. Jej działanie najczęściej polega na tworzeniu z trucizną niewchłanialnego lub mniej toksycznego związku chemicznego. Wyróżnia się odtrutki swoiste (skierowane przeciw konkretnej truciźnie) i nieswoiste (ogólne, na przykład mleko lub węgiel aktywny przy zatruciach doustnych).
W dawnej medycynie uważano, że może istnieć uniwersalna odtrutka. Zdolność taką przypisywano teriakowi.
Klasyfikacja odtrutek Odtrutki swoiste (z przykładami) substancje przeprowadzające truciznę w związki nierozpuszczalne lub chelatowe. Wiążą się z trucizną obecną w ustroju, dezaktywując ją. wersenian dwusodowo-wapniowy – w zatruciach metalami ciężkimi dimerkaprol i penicylamina – w zatruciach niektórymi metalami reaktywatory – substancje normalizujące procesy metaboliczne, uwalniające zablokowany enzym przez wiązanie się z toksyną obecną w ustroju obidoksym – w zatruciach związkami fosfoorganicznymi w celu przywrócenia czynności acetylocholinoesterazy azotyn izoamylu – w zatruciach cyjankami powodują powstanie methemoglobiny i połączenie się z nią cyjanków, które tym samym oddysocjowują z zablokowanej oksydazy cytochromowej. wersenian dwukobaltowy – w zatruciach cyjanowodorem i cyjankami odtrutki witaminowe – w przypadkach zatruć substancjami, których działanie jest odwrotne do witamin witamina B6 w zatruciu izoniazydem witamina K w zatruciu pochodnymi kumaryn substancje blokujące przemiany metaboliczne trucizn (stosowane jeśli trujące są metabolity) etanol – w zatruciach alkoholem metylowym i glikolem etylenowym uniemożliwia powstanie toksycznych metabolitów (formaldehydu, kwasu mrówkowego, toksycznych pochodnych glikolu) substancje przyspieszające i ułatwiające metabolizm toksyn (stosowane, jeśli metabolity są nietoksyczne) N-acetylocysteina – w zatruciu paracetamolem tiosiarczan sodu – w zatruciach cyjankami związki redukujące – w przypadkach zatruć substancjami methemoglobinotwórczymi błękit metylenowy tionina antagonisty działania farmakologicznego trucizn. Działają przez zablokowanie receptorów, z którymi wiąże się trucizna. nalokson – w zatruciach opioidami flumazenil – w zatruciach benzodiazepinami atropina w zatruciach insektycydami fosforanoorganicznymi i innymi związkami fosforoorganicznymi penicylina krystaliczna – w zatruciach muchomorem sromotnikowym odtrutki swoiste oparte na działaniu przeciwciał. przeciwciała przeciw digoksynie i jadowi żmii surowica
Odtrutki nieswoiste: tlen – w zatruciach tlenkiem węgla, siarkowodorem węgiel aktywny (adsorbujący toksyny na swojej powierzchni) ciekła parafina mleko – w zatruciach substancjami żrącymi, metalami ciężkimi, czwartorzędowymi solami amoniowymi mocna herbata – w zatruciach alkaloidami i glikozydami nasercowymi skrobia – w zatruciach substancjami żrącymi, kwasami organicznymi i nieorganicznymi, jodyną białko jaj – w zatruciach substancjami żrącymi i metalami ciężkimi
Zobacz też
toksykologia panaceum
Przypisy
Bibliografia