Anna Boleyn (ur. ok. 1501, zm. 19 maja 1536 w Londynie) – córka Tomasza Boleyna i Elżbiety Howard, druga żona króla Henryka VIII Tudora, koronowana w 1533 na królową Anglii i Irlandii, matka Elżbiety I Tudor.
Dzieciństwo i młodość Data urodzenia thumb|Hever Castle rodzinna posiadłość rodziny Boleynów Historycy przyjmują dwie prawdopodobne daty narodzin Anny Boleyn: 1501 lub 1507.
Pochodzenie Najwcześniejszym wzmiankowanym przodkiem Boleynów był Geoffrey Boleyn, kupiec pochodzący z rodziny dzierżawców z Salle, który rozpoczynał swoją karierę jako czapnik, dochodząc do godności lorda majora Londynu. Pod koniec życia zakupił dworek Blickling Hall, jak również posiadłość w HeverPaston letters and papers of the fifteenth century, red. Norman Davis, Richard Beadle, Colin Richmond, Oxford University Press 2004, s. 224.Josephine Wilkinson, Mary Boleyn. The True Story of Henry VIII's Favourite Mistress, Amberley Publishing 2009, s. 14.. Tomasz Boleyn, ojciec Anny i wnuk Geoffreya Boleyna, był znającym wiele języków obcych szanowanym dyplomatą, wysyłanym przez króla Henryka VIII na misje dyplomatyczne. W czasie trwania związku Henryka z Anną był faworytem królewskim obdarzonym przez niego tytułami hrabiego Wiltshire i hrabiego Ormonde. Matka Anny Boleyn, Elżbieta Howard, była córką Tomasza Howarda, 2. księcia Norfolk.
Edukacja Anna wychowywała się w zamku Hever w hrabstwie Kent wraz ze swoim rodzeństwem Marią Boleyn i Jerzym Boleynem. Otrzymała edukację typową dla kobiety z jej klasy. Nauczono ją arytmetyki, czytania, pisania i gramatyki, także historii i genealogii rodu. W zakres wychowania przyszłej damy wchodziły także gospodarskie umiejętności, takie jak zarządzanie gospodarstwem domowym, dobre maniery, taniec, muzyka, śpiew, wyszywanie i szycie. Nauczyła się też popularnych wówczas gier: karty, szachy i kości, oraz łucznictwa, jeździectwa i polowania (również sokolnictwa).
Służba dworska Powszechnie przyjmuje się, że Anna Boleyn spędziła dzieciństwo na dworze Małgorzaty, księżnej Sabaudii i namiestniczki Niderlandów. Teoria historyka sztuki Hugh Pageta, opublikowana w latach 80. XX w., opiera się przede wszystkim na nowej interpretacji zachowanych listów księżnej Małgorzaty oraz samej Anny Boleyn do Tomasza BoleynaHugh Paget, The Youth of Anne Boleyn, "Historical Research", T. 54, nr 130 (listopad 1981), s. 162–170. List księżnej z podziękowaniem za sprowadzenie nieokreślonej dziewczynki o nienagannych manierach, nie posiada daty i nie odnosi się do Anny Boleyn ani jej ojca z imienia bądź nazwiska, jednak uznaje się, że został skierowany do Tomasza Boleyna i dotyczy przysłania na dwór księżnej Małgorzaty córki ambasadora jako nowej panny dworskiejSylwia S. Zupanec, The Daring Truth About Anne Boleyn, Amazon 2012, str. 36.. List, który Anna napisała do ojca, nie zawiera informacji na temat życia na dworze, ale odnosi się do postępów, jakie poczyniła ona w nauce języka francuskiego. Hugh Paget uznał, że wielokrotnie interpretowany dopisek Bone grace et scripte a Uevre/VeureZwrot tłumaczono najczęściej jako napisano z Hever (et sripte a Uevre) lub napisano o godzinie 17.00 (ecrite a v. Heures). oznacza Bone grace et scripte a La Vure i jest dowodem na przebywanie Anny w Tervuren nieopodal BrukseliWedług badacza Anna przebywała w letniej rezydencji księżnej Małgorzaty, istniejącej wówczas na terenie Tervuren. W rzeczywistości budynek istniejący kilkaset lat temu na terenie parku w Terveuren nie był letnią rezydencją Małgorzaty Austriaczki, ale ulubioną rezydencją innej Małgorzaty – córki króla Anglii Edwarda I. Sylwia S. Zupanec, The Daring Truth About Anne Boleyn, Amazon 2012, str. 37, 40.. Krytyka teorii o pobycie Anny w Niderlandach podnosi fakt, że imię Anny nie pojawia się w rejestrach dworu księżnej Małgorzaty ani rachunkach dworskich. Sama Anna nie była związana z ziemiami, z których pochodziły autentyczne panny dworskie córki cesarza. Ojciec Anny, który był ambasadorem króla Anglii i przedstawicielem rodu o korzeniach kupieckich, mimo że nawiązał bardzo dobry kontakt z księżną Małgorzatą, nie mógł zapewnić córce posady na jej dworze, ponieważ nie było takiego zwyczaju, aby córki ambasadorów służyły na zagranicznych dworachSylwia S. Zupanec, The Daring Truth About Anne Boleyn, Amazon 2012, str. 40.
W 1514 jako dwórka Marii Tudor, siostry Henryka VIII, wyjechała wraz ze swoją siostrą Marią do Francji, gdzie w październiku 1514 Maria Tudor poślubiła króla Ludwika XII. Zaledwie trzy miesiące po zawarciu małżeństwa Ludwik XII zmarł. Maria Tudor powróciła do Anglii, natomiast Anna z siostrą pozostały na dworze francuskim, jako damy dworu 15-letniej wówczas królowej Klaudii, żony króla Franciszka I. Były tam przez siedem lat i odebrały staranne wykształcenie. Anna pogłębiła swoją znajomość francuskiego, interesowała się modą i kwestiami religijnymi. Poznała dokładnie obyczaje i kulturę francuską. W 1521 Anna została odwołana do Anglii. W styczniu 1522 wypłynęła z Calais i wróciła do ojczyzny, gdzie po jakimś czasie została damą dworu królowej Katarzyny Aragońskiej.
Początki na dworze angielskim thumb|Henryk VIII Tudor i Anna Boleyn Anna została wezwana do Anglii, by poślubić irlandzkiego kuzyna Jamesa Butlera, starszego od niej kilkanaście lat. James był na dworze starając się o tytuł i posiadłości markiza Ormondu. Siódmy earl Ormondu zmarł w 1515, pozostawiając dwie córki Margaret Boleyn i Annę St Leger jako współdziedziczki. Tymczasem w Irlandii potomek trzeciego earla Sir Piers Butler podważył prawa córek i domagał się tytułu dla siebie. Był panem rodowej posiadłości earlów, zamku w Kilkenny. Tomasz Boleyn jako syn Margaret Boleyn uważał, że tytuł należał do niego, więc odwołał się do szwagra Tomasza Howarda trzeciego księcia Norfolk, który przedstawił sprawę Henrykowi. Henryk, obawiając się, by sprawa sporu o tytuł nie stała się przyczyną niepokojów w Irlandii, polecił rozwiązać ją poprzez małżeństwo syna Piersa Butlera i córki Tomasza Boleyna. Plan zakończył się niepowodzeniem, być może dlatego, że Tomasz liczył na bardziej obiecujące małżeństwo Anny lub sam był zainteresowany przejęciem tytułu. James Butler ożenił się później z Joan Fitzgerald, córką i dziedziczką Jamesa FitzGeralda, dziesiątego earla Desmond.
Siostra Anny, Maria, została odwołana z dworu francuskiego wcześniej, w 1519, z powodu zachowania. W lutym 1520 w Greenwich, w obecności Henryka VIII poślubiła drobnego szlachcica Williama Careya i wkrótce potem stała się królewską kochanką. Była nią w latach 1522–1526, istnieją nawet przypuszczenia, że dwoje z jej dzieci – Katarzyna, urodzona w 1524, i Henryk, urodzony w 1526 – to dzieci Henryka VIII, ale żadnego z nich nie uznał, jak zrobił to z synem Elizabeth Blount, Henrym FitzRoyem.
Na dworze Anna zadebiutowała 4 marca 1522 podczas przedstawienia na cześć ambasadorów cesarza, grając rolę Wytrwałości. Wzięła udział w skomplikowanym tańcu razem z Marią Tudor, swoją siostrą i innymi damami dworu. Wszystkie były ubrane w białe suknie wyszywane złotem. Szybko została zauważona na dworze i zdobyła sobie pozycję damy wytyczającej trendy w modzie i otoczonej adoratorami. Należał do nich między innymi Henryk Percy, syn hrabiego Northumberland, z którym była potajemnie zaręczona. Narzeczeństwo z Percym zostało zerwane z powodu woli jego ojca, który nie zaakceptował Anny. Anna jakiś czas spędziła w majątku rodziny, a po powrocie na dwór po raz kolejny została dwórką Katarzyny.
Jej bliskim przyjacielem był też jeden z najwybitniejszych poetów epoki Tudorów, Sir Thomas Wyatt. W 1520 poślubił Elizabeth Cobham, jak wiele przekazów wskazuje, nie był to jego wybór. W 1525 oskarżył ją o cudzołóstwo i resztę życia spędzili w separacji. W tym samym okresie jego relacje z Anną stały się bliższe i często towarzyszył jej, ciesząc się łaską króla. Wyatt towarzyszył Henrykowi i Annie podczas wyjazdu do Francji w 1532. Służył jej w czasie koronacji w czerwcu 1533.
Unieważnienie małżeństwa z Katarzyną Nie wiadomo, kiedy dokładnie Henryk VIII zwrócił uwagę na Annę Boleyn, ale z pewnością był już wtedy pewien, że nie doczeka się kolejnych dzieci z obecnego małżeństwa i przestał odwiedzać sypialnię królowej. W 1526 Henryk VIII zaproponował Annie tytuł maitresse en titre, czyli oficjalnej kochanki. Anna nie zgodziła się. Odmowa jeszcze bardziej zachęciła króla i jego uczucia względem Anny Boleyn zamieniły się z zauroczenia w prawdziwą obsesję. Od początku Anna Boleyn stawiała sprawę jasno - jedyną rolą, jaką mogła zaakceptować, była pozycja jego żony i królowej. W przeciągu roku król Henryk VIII obiecał Annie rozwód z Katarzyną Aragońską i małżeństwo. Na decyzję Henryka na pewno wpływ miał fakt, że z małżeństwa z Katarzyną Aragońską nie miał syna, dziedzica angielskiego tronu. Katarzyna Aragońska była w ciąży sześć razy, jednak tylko jedno dziecko przeżyło: księżniczka Maria Tudor. Nowa miłość była szansą na męskiego potomka, zapewnienie trwałości dynastii i zabezpieczeniem przed kolejną wojną domową. Henryka VIII zaczęło dręczyć przekonanie, że jego małżeństwo jest przeklęte, ponieważ poślubił wdowę po zmarłym bracie Arturze i dlatego nie doczeka się syna. Stało się to oficjalnym powodem unieważnienia małżeństwa. Była to tak zwana wielka sprawa Henryka VIII, często błędnie przedstawiana jako rozwód. Rozwód, nawet po ustaniu współżycia i za zgodą obu stron, był wówczas niemożliwy. Jedyną drogą, która mogła doprowadzić do kolejnego legalnego małżeństwa, było uznanie dotychczasowego za nieważne, a ściśle rzecz biorąc, autorytatywne uznanie jego nieważności od samego początku. Dlatego Henryk posłużył się zapisem prawa kanonicznego. Być może rozważał to rozwiązanie wcześniej, ale nowa obsesja stała się niezwykle silną motywacją do przeprowadzenia „wielkiej sprawy” wbrew wszelkim przeszkodom. Ponieważ małżeństwo z Katarzyną było możliwe dzięki dyspensie udzielonej przez papieża, Henryk uznał, że jego unieważnienie może nastąpić dzięki podważeniu prawa papieża do wydania takiej dyspensy, co ostatecznie doprowadziło go do stanowiska, że żaden człowiek, nawet papież, nie może zmienić reguły, którą stanowi Biblia.