Tikunej soferim (תיקוני סופרים, tiqqūnēy sōferīm; l. poj. תיקון סופרים, tiqqūn sōferīm) – talmudyczne określenie poprawek i przeróbek tekstu biblijnego, których autorstwo przypisuje się członkom Wielkiego Zgromadzenia (hebr. כנסת הגדולה, Kneset ha-Gdola)Zofia Borzymińska, Rafał Żebrowski (oprac.), Polski słownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie, t. 2, Wyd. Prószyński i S-ka, Warszawa 2003, , str. 711., działającym w okresie Drugiej Świątyni.
Pisarze (soferim) zajmujący się skrupulatnym przepisywaniem świętego tekstu Biblii dokonywali przeróbek tekstu o charakterze teologiczno-interpretacyjnym. Nie miały one nic wspólnego z krytyką tekstu. Korygowano fragmenty mogące sugerować bałwochwalczy sens lub uwłaczające majestatowi Boga, np. sugerujące jego antropomorficzny charakter. Większość poprawek została przyjęta przez współczesnych egzegetów.
Ze względu na kontrowersje wokół samego pojęcia „tikunej soferim”, różnie rozumianego przez badaczy, podaje się różną ilość dokonanych przez skrybów poprawek. Według kodeksu Babylonicus Petropolitanus dokonano 18 poprawekErnst Würtwein, Der Text des Alten Testaments, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 1988, s. 21Christian D. Ginsburg, Introduction to the Massoretico-Critical Edition of the Hebrew Bible Ginsburga, s. 347. Masoreckie manuskrypty różnią się między sobą pod względem ilości zaznaczonych w nich „poprawek pisarzy”. W niektórych zaznacza się tylko część z nich, inne (np. kodeks z Aleppo) zupełnie je pomijająPage H. Kelley, Daniel Stephen Mynatt, Timothy G. Crawford, The Masorah of Biblia Hebraica Stuttgartensia: Introduction and Annotated Glossary, Cambridge 1998, str. 38..
Określenie „poprawki skrybów” można rozumieć bardzo ogólnie – jako wszelkie poprawki naniesione przez soferów (przepisywaczy Tory) na przestrzeni wieków. Stąd bierze się wiele nieporozumień związanych z definicją pojęcia. Przyjęto jednak stosować miano „tikunej soferim” w rozumieniu tych osiemnastu poprawek, które sami soferim nazwali „poprawkami” (w odróżnieniu np. od ośmiu wcześniejszych uwag określanych przez nich jako „kinot” – „eufemizmy”)Alan J. Hauser, Duane F. Watson (red.), A History of Biblical Interpretation: The Medieval Through the Reformation Periods, Wm. B. Eerdmans Publishing, 2009, , t. 2, str. 213..
Lista tikunej soferim Poniżej znajduje się lista przeróbek w kolejności podanej w Biblia Hebraica StuttgartensiaErnst Würtwein, Der Text des Alten Testaments, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 1988, s. 22Page H. Kelley, Daniel Stephen Mynatt, Timothy G. Crawford, op. cit., str. 38-39.:
Księga Rodzaju 18,22 „a Jahwe nadal stał przed Abrahamem” przerobiono na „a Abraham nadal stał przed Jahwe”Nowy komentarz biblijny - Księga Rodzaju, Edycja św. Pawła 2014, t.I, cz. 2, s. 352, 353.Reinterpretacja tekstu o Abrahamie z Rdz 11,27 – 25,18 w Septuagincie, Edycja św. Pawła, 2010 (Series Biblica Paulina 8), s. 445.Yoseph Shechter, לקסיקון אוצר התלמוד (A Lexicon of the Talmud), Dvir, Lod 2001, str. 388.
Księga Liczb 11,15
Księga Liczb 12,12
1 Księga Samuela 3,13 przekleństwo wobec „Boga” przerobiono na przekleństwo wobec „nich” (synów Helego)L. Koehler, W. Baumgartner, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, VOCATIO 2008, t. 2, s. 169.
2 Księga Samuela 4,12 imię „Isz-Baal” („człowiek Baala”) przerobiono na „Isz-boszet” („człowiek hańby”); jedynie w 1 Księdze Kronik 8,33 i 9,39 pozostało „Isz-Baal”
2 Księga Samuela 20,1
1 Księga Królewska 12,16
Księga Jeremiasza 2,11 „Mój zaś naród zamienił swoją chwałę”, w oryginalnym tekście hebr.: „moją chwałę”; TM, LXX, syrp, vg: „swoją chwałę”;
Księga Ezechiela 8,17 „mój nos” przerobiono na „ich nos”L. Koehler, W. Baumgartner, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, VOCATIO 2008, t. 1, s. 259.
Księga Ozeasza 4,7 „moją chwałę zamienili na hańbę” zamieniono na „swoją chwałę zamienili na hańbę” wspierane przez tekst T, syrpPrzypis do w BT.;
Księga Habakuka 1,12 „Ty [Boże] nie umrzesz” przerobiono na „my nie umrzemy”
Księga Zachariasza 2,12L. Koehler, W. Baumgartner, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, VOCATIO 2008, t. 1, s. 764. „mego oka” zmieniono na „jego oka”Księgi Proroków Mniejszych, Zachariasza, t. XII - 2, Pallotinum, Poznań 1968, s. 325.Prorocy, Przekład interlinearny, VOCATIO, Warszawa 2008.
Księga Malachiasza 1,13
Księga Hioba 7,20
Księga Hioba 32,3 „obwiniać Boga” zmieniono na „obwiniać Joba”L. Koehler, W. Baumgartner, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, VOCATIO 2008, t. 1, s. 39.
Lamentacje Jeremiasza 3,20
2 Księga Kronik 10,16
Resztę poprawek odnotował Christian D. GinsburgChristian D. Ginsburg, Introduction to the Massoretico-Critical Edition of the Hebrew Bible Ginsburga, s. 362-363:
Księga Psalmów 106,20 „moją chwałę”, TM ma „ich chwałę”; LXXmss, vgmss oddaje: „swoją chwałę”;
Księga Zachariasza 2,8
W oparciu o kodeks VP z 916 roku n.e. Ginsburg zaproponował kolejne dwie poprawkiGinsburg, Introduction to the Massoretico-Critical Edition of the Hebrew Bible Ginsburga, s. 363:
Księga Malachiasza 1,12 „mnie bezcześcicie” zamieniono na „bezcześcicie je” Księga Malachiasza 3,9 „przeklinacie mnie” zmieniono na „przekleństwo na was”
Ginsburg wyszczególnił również cztery poprawki polegające na zawieszeniu litery nad linią zapisanego słowaGinsburg, Introduction to the Massoretico-Critical Edition of the Hebrew Bible Ginsburga, s. 334 - 341.:
Księga Sędziów 18,30 „syna Mojżesza” zamieniono na „syna Manassesa”Edward Lipiński, UTAJONE TIKKUNE SOFERIM I DOMNIEMANE ATBASZ, Studia Judaica 13: 2010 nr 1(25), s. 3. Księga Psalmów 80, 14 Księga Hioba 38, 13. 18
Nowsze badania wykazały, że również w 1 Sm 3,13; Zch 2,12; Hi 7,20 dokonano poprawek. Na podobnej zasadzie w 1 Królewskiej 21,10.13 eufemizmem „błogosławić Boga”, zastąpiono niedopuszczalne wyrażenie „przeklinać Boga”.
Przypisy
Bibliografia W. Emery Barnes, Ancient Corrections In the Text of the Old Testament (Tikkun Soopherim), JTS, London 1900, vol. I, pp. 387-414.
Kategoria:Judaizm Kategoria:Stary Testament