thumb|Rzeżączkowe zapalenie okolicy oczu u noworodka Rzeżączka (gr. γονόρροια gonórrhoia, łac. gonorrhoea, co znaczy „nasieniotok”), także wiewiór, tryper – choroba zakaźna, przenoszona drogą płciową, której czynnikiem etiologicznym jest Gram-ujemna bakteria – dwoinka rzeżączki (Neisseria gonorrhoeae).
Drogą transmisji jest kontakt seksualny z osobą zakażoną. Do zakażenia może także dojść u noworodków w trakcie porodu od chorej matki, dlatego wszystkie kobiety są poddane testowi na nosicielstwo w trakcie ciąży. Cięcie cesarskie eliminuje transmisję. Zakażenie u dzieci prowadzi do gonokokowego zapalenia spojówek i może być przyczyną trwałego uszkodzenia wzroku.
Transmisja Najczęstszą drogą zakażenia się N. gonorrhoeae zarówno u dzieci, jak i dorosłych są kontakty płciowe z osobami chorymi (dotyczy obu płci). Rzeżączka jest typową chorobą przenoszoną drogą płciową (ang. Sexually Transmitted Disease, STD); wykrycie jej u osoby niepełnoletniej jest uznane za dowód wykorzystywania seksualnego (np. w Nowej Zelandii wystarczy do orzeczenia winy). W piśmiennictwie naukowym istnieje jednak szereg opisów (udowodnionych lub domniemanych) infekcji poprzez używanie publicznych urządzeń sanitarnych, wspólnych ręczników, termometrów doodbytniczych oraz przez brudne ręce personelu medycznego. Szczególnie łatwe jest zakażenie drogą pozapłciową u małych dziewczynek (np. za pośrednictwem zakażonej gąbki, ręcznika, miednicy, nawet pościeli, poprzez zakażone sedesy). Chociaż bakteria jest wrażliwa na wysychanie i nieprzystosowana do przebywania poza organizmem człowieka, w materiale ropnym może przeżyć do kilkunastu godzin. Dobrze udokumentowane są tylko przypadki przekazywania gonokokowego zapalenia spojówek.
Objawy thumb|Ropny wyciek rzeżączkowy z cewki moczowej u mężczyzny. thumb|Zmiany ropne na żołędzi prącia w przebiegu rzeżączki. thumb|Ropny wyciek rzeżączkowy u kobiety. Dzieci: wycieki ropne z oczu, nieleczone doprowadzające do uszkodzenia nerwu wzrokowego a nawet wizji. Mężczyzna: ropny wyciek z cewki moczowej, pieczenie i ból przy oddawaniu moczu, Kobieta: upławy, zaburzenie cyklu miesiączkowego, obfita menstruacja.
Później zakażenie rozszerza się na cały układ moczowo-płciowy (lub odbyt, gardło), czasem drogą naczyń krwionośnych. Nieleczona prowadzi do stanów zapalnych, powstawania ropni, zapalenia jajowodów i w konsekwencji do bezpłodności, a także zmiany odległych narządów, np.: stawów, serca.
Leczenie Farmakoterapia: obecnie podstawową metodą leczenia rzeżączki jest pojedyncza domięśniowa dawka ceftriaksonu, która pozostaje najskuteczniejszym antybiotykiem wobec Neisseria gonorrhoeae. Standardowo stosuje się 500 mg ceftriaksonu podanego domięśniowo, a u osób o masie ≥ 150 kg — 1 g. W przypadku, gdy nie wykluczono równoczesnego zakażenia Chlamydia trachomatis, dodatkowo stosuje się doxycyklinę doustnie przez 7 dni.
Jako alternatywę, gdy ceftriakson nie jest dostępny, stosuje się cefiksym doustnie w dawce 800 mg, choć jest on mniej skuteczny, szczególnie w zakażeniach gardła. Przy uczuleniu na cefalosporyny możliwe jest leczenie za pomocą gentamycyny domięśniowo (240 mg) w skojarzeniu z azytromycyną (2 g doustnie).
Ze względu na narastającą oporność nie zaleca się już stosowania penicyliny, fluorochinolonów (m.in. cyprofloksacyny, ofloksacyny, lewofloksacyny), ani rutynowego dodawania azytromycyny do ceftriaksonu,.
W 2025 roku wprowadzono gepotidacynę — nowy doustny lek przeciwbakteryjny, skuteczny w niepowikłanej rzeżączce, przeznaczony zwłaszcza dla pacjentów z ograniczonymi możliwościami terapeutycznymi lub opornością na inne antybiotyki.
Zaleca się powstrzymanie od stosunków seksualnych do czasu zakończenia leczenia oraz unikanie alkoholu w okresie terapii, który może pogarszać przebieg choroby.
Istotną rolę ma profilaktyka: oświata zdrowotna oraz skuteczne leczenie osób chorych i mających kontakty seksualne z osobami chorymi na rzeżączkę, zabieg Credégo u noworodków.
Diagnostyka i różnicowanie Rozpoznanie rzeżączki ustala się na podstawie wykrycia N. gonorrhoeae w wydzielinie z narządów płciowych, odbytnicy, gardła lub oczu. N. gonorrhoeae można wykryć za pomocą hodowli bakteriologicznej lub testów amplifikacji kwasów nukleinowych (NAAT), a w niektórych przypadkach również poprzez barwienie metodą Grama.
Rzeżączkę należy różnicować z nierzeżączkowymi zapaleniami cewki moczowej (NGU) spowodowanymi najczęściej przez chlamydie i Ureaplasma urealyticum.
Klasyfikacja ICD10 kod ICD10 nazwa choroby Rzeżączka Zakażenie rzeżączkowe dolnego odcinka układu moczowo-płciowego bez ropnia gruczołów przycewkowych lub dodatkowych Zakażenie rzeżączkowe dolnego odcinka układu moczowo-płciowego z ropniem gruczołów przycewkowych i dodatkowych Rzeżączkowe zapalenie otrzewnej miednicy oraz inne rzeżączkowe zakażenia układu moczowo-płciowego Rzeżączkowe zakażenie narządu wzroku Rzeżączkowe zakażenie układu kostno-mięśniowego Rzeżączkowe zapalenie gardła Rzeżączkowe zakażenie odbytu i odbytnicy Inne zakażenia rzeżączkowe Zakażenie rzeżączkowe, nieokreślone Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Choroby bakteryjne Kategoria:Choroby przenoszone drogą płciową