Maria Teresa Janion (ur. 24 grudnia 1926 w Mońkach, zm. 23 sierpnia 2020 w Warszawie) – polska historyczka literatury, idei i wyobraźni oraz krytyczka literacka specjalizująca się w historii polskiego i europejskiego romantyzmu, profesor nauk humanistycznych, członek Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności, doktor honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego.
Badaczka polskiej kultury XIX i XX wieku. Autorka ponad dwudziestu książek o zasadniczym znaczeniu dla refleksji o polskiej tożsamości, a także kilkuset studiów, artykułów, szkiców i recenzji. Krytyczka polskich mitów narodowych, polskiego kultu wojny, żołnierza, bohaterstwa, militarnych zrywów, martyrologii. Feministka, filozofka, krytyczka rasizmu, antysemityzmu, homofobii i mizoginii.
Zawodowo związana m.in. z Instytutem Badań Literackich PAN, Uniwersytetem Gdańskim i Uniwersytetem Warszawskim. Nauczycielka akademicka. Promotorka w dwudziestu przewodach doktorskich.
W latach 1968–1978 redaktorka naczelna komitetu redakcyjnego serii Historia i Teoria Literatury. Studia Instytutu Badań Literackich. Edytorka wydań poezji polskiej oraz dramatu Nie-Boska komedia dla Biblioteki Narodowej, redaktorka serii wydawniczych, m.in. Transgresje i Obraz Literatury Polskiej. Od 1978 redaktorka wielotomowej Biblioteki romantycznej.
W czasie II wojny światowej działaczka podziemnego Związku Harcerstwa Polskiego. Od lat 70. działaczka opozycji demokratycznej w PRL. Współzałożycielka niezależnego Towarzystwa Kursów Naukowych. W okresie sierpnia 1980 sygnatariuszka listu 64 intelektualistek i intelektualistów popierającego strajki, apelującego o działania „bez rozlewu krwi”. W 1981 prelegentka na Kongresie Kultury Polskiej, którego obrady przerwało wprowadzenie stanu wojennego. W 1982 w ramach represji politycznych zwolniona z Uniwersytetu Gdańskiego (przywrócona w 1983).
W latach 2000–2004 przewodnicząca jury Nagrody Literackiej Nike. W 2007 finalistka tej nagrody za książkę Niesamowita Słowiańszczyzna: fantazmaty literatury.
Życiorys Dzieciństwo i działalność w latach 40. Pochodziła z rodziny urzędniczej. Była córką Cypriana Janiona i Ludwiki z Kudryków. Do 1945 mieszkała w Wilnie, gdzie ukończyła szkołę powszechną i spędziła II wojnę światową. Podczas okupacji radzieckiej uczyła się w szkole średniej, a kiedy do miasta wkroczyli Niemcy, zaczęła uczęszczać na tajne komplety gimnazjalne. Należała do podziemnego Związku Harcerstwa Polskiego. Po wojnie w ramach tzw. akcji repatriacyjnej jej rodzina osiedliła się w Bydgoszczy.
W 1945 zdała eksternistycznie maturę w Toruniu. Jesienią rozpoczęła studia polonistyczne na Uniwersytecie Łódzkim. Od 1946 uczęszczała na prowadzone przez Stefana Żółkiewskiego studium krytycznoliterackie tygodnika „Kuźnica”, a w 1947 zaczęła w tym czasopiśmie publikować artykuły i recenzje. W tym samym roku zapisała się do Akademickiego Związku Walki Młodych „Życie”, a w 1948 została członkinią zespołu redakcyjnego tygodnika „Wieś”. W tym samym roku opublikowała w 2. numerze „Twórczości” pierwszą większą rozprawę naukową, napisaną wspólnie z Tadeuszem Drewnowskim i zatytułowaną Zagadnienie fikcji literackiej ze stanowiska socjologicznej teorii literatury. W 1948 została zatrudniona w Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk na stanowisku asystentki i pracowała w nim aż do przejścia na emeryturę (1996). W 1949 wstąpiła do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), z której została wykluczona w 1979. Również w 1949 przeniosła się do Warszawy, w której zamieszkała na stałeAlicja Szałagan, Maria Janion, [w:] Współcześni polscy pisarze i badacze literatury, t. 3, Warszawa 1994..
Lata 50. i 60. W 1951 uzyskała magisterium na Uniwersytecie Warszawskim, w roku akademickim 1951/1952 pracowała tam jako asystentka. Stanowisko zastępczyni profesora objęła w 1954, a w 1955, w IBL – uzyskała stopień kandydata nauk filologicznych na podstawie pracy Lucjan Siemieński, poeta romantyczny, której promotorem był Stefan Żółkiewski. W 1957 pełniła funkcje sekretarza naukowego w IBL, w 1957 objęła stanowisko docenta, od tego czasu uczestnicząc w pracach rady naukowej instytutu. W 1957 zaczęła pracować w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Gdańsku. W 1963 otrzymała tytuł profesora nauk humanistycznych, została wówczas profesorem nadzwyczajnym. W 1964 objęła stanowisko kierowniczki Pracowni Dziejów Form Artystycznych w Literaturze Polskiej, a w 1968 kierowniczki Zakładu Historii Literatury XIX wieku. Od 1966 uczestniczyła w pracach Komitetu Nauk o Literaturze PAN (później Komitetu Nauk o Literaturze Polskiej PAN). Na fali represji marcowych w roku akademickim 1968/1969 została zwolniona z pracy w WSP – władze były szczególnie zaniepokojone jej rosnącym wpływem na młodzież akademicką. Jej wykłady, akcentujące rewolucyjny, wolnościowy aspekt romantyzmu, nieulegające oficjalnej wykładni i kwestionujące tradycyjne odczytania literackiego kanonu zachęcały studentów do niepokornego, oryginalnego i odważnego myślenia o polskiej literaturze i kulturze. Po utworzeniu Uniwersytetu Gdańskiego podjęła pracę w tamtejszym Instytucie Filologii Polskiej. W 1973 została profesorem zwyczajnym.
Lata 70. i 80. W 1974 zaczęła prowadzić seminaria na Studium Doktoranckim IBL. W 1979 została członkinią Związku Literatów Polskich, rozwiązanego w 1983.
W latach 70. zaangażowała się w działalność opozycyjną – należała m.in. do założycieli niezależnego Towarzystwa Kursów Naukowych. Zaczęła krytyczniej podchodzić do narzucanych odgórnie interpretacji i wartościowania polskiej literatury dawnej i współczesnej oraz do polskiego kultu wojny, żołnierza, bohaterstwa, militarnych zrywów, martyrologii. W 1976 opublikowała studium Wojna i formaMaria Janion, Wojna i forma, [w:] Literatura wobec wojny i okupacji. Studia, red. M. Głowiński, J. Sławiński, Wrocław 1976., poświęcone właśnie wydanemu Pamiętnikowi z powstania warszawskiego Mirona Białoszewskiego, interpretując go jako tekst pokazujący wojnę i powstanie z cywilnej, odmitologizowanej, nieheroicznej perspektywy, co spotkało się z silną krytyką. Oskarżano ją o to, że podobnie jak sam pisarz, szarga narodowe świętości. Jej niezależne sądy, wzrastający autorytet wśród studentów i pracowników naukowych oraz związek z opozycją polityczną sprawił, że stała się persona non grata dla ówczesnych władz. W okresie sierpnia 1980 podpisała list 64 intelektualistów popierający strajki, apelujący wszakże o działania „bez rozlewu krwi”. W 1981 wystąpiła na Kongresie Kultury Polskiej, którego obrady przerwało wprowadzenie stanu wojennego. Apelowała, by ten wielki narodowy zryw, na razie kierujący się głównie emocjami, przekuć w wielką pracę intelektualną.
W latach 80. kontynuowała pracę naukową i dydaktyczną w Gdańsku i Warszawie. Była twórczynią i współredaktorką serii Transgresje – siedem tomów antologii polskich i zagranicznych prac naukowych, tekstów literackich i zapisów dyskusji prowadzonych na gdańskich seminariach wyszło w latach 1981–1988. W 1981 podjęła wykłady na Uniwersytecie Warszawskim. W 1982 w ramach represji politycznych została zwolniona z Uniwersytetu Gdańskiego. Ponownie zatrudniono ją tam w roku akademickim 1983/1984. Seminaria w Gdańsku prowadziła do roku akademickiego 1989/1990, od tego czasu zajęcia prowadziła tylko w Warszawie w ramach Studium Doktoranckiego IBL i umowy z Uniwersytetem Warszawskim. Tuż przed przełomem 1989 związała się z nieformalnym stowarzyszeniem opozycyjnym „Reforma i Demokracja”.
Od lat 90. W latach 90. została członkinią Stowarzyszenia na Rzecz Humanizmu i Etyki Niezależnej, należała też przez pewien czas do Solidarności Pracy i Unii Pracy. W 1989 uzyskała członkostwo w Stowarzyszeniu Pisarzy Polskich, a w 1991 w Polskim PEN Clubie. W 1994 otrzymała tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego. W latach 1997–2004 uczestniczyła w pracach jury Nagrody Literackiej Nike, w latach 2000–2004 była jego przewodniczącą. Od 1992 do 2010 kontynuowała otwarte dla wszystkich seminaria, tym razem pod auspicjami Szkoły Nauk Społecznych przy Instytucie Socjologii i Filozofii PAN. Chociaż z regularnych wykładów zrezygnowała, nadal współpracowała z SNS. W 1996, na swoje 70. urodziny, otrzymała od uczniów tom Romantyzm. Janion. Fantazmaty pod redakcją Doroty Siwickiej i Marka Bieńczyka. W 2006 zarówno w Warszawie, jak i Krakowie przyjaciele oraz dawni i obecni uczniowie urządzili uroczyste obchody 80. urodzin Marii Janion. Z ofiarowanych jej z tej okazji tekstów powstała Księga Janion (Gdańsk, 2007) w opracowaniu Zbigniewa Majchrowskiego i Stanisława Rośka, zawierająca także szczegółową bibliografię jej prac przygotowaną przez Alicję Szałagan, listę doktoratów i prac magisterskich, których była promotorką, „Drzewo Janion”, wkładkę z rysunkiem pokazującym wszystkich uczniów oraz uczniów tychże, a także tekst wygłoszony przez Jerzego Pilcha w trakcie obchodów jubileuszu zorganizowanych w Warszawie w siedzibie „Gazety Wyborczej”.
Śmierć thumb|Grób Marii Janion Zmarła 23 sierpnia 2020 w swoim mieszkaniu w Warszawie. Miała 93 lata. Została pochowana w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kw. FV-tuje-15)Wyszukiwarka cmentarna – Warszawskie cmentarze.
Upamiętnienie We wrześniu 2024 Krystyna Chwin, Stefan Chwin, Anna Czekanowicz, Małgorzata Książek-Czermińska i Stanisław Rosiek złożyli na ręce Rektora Uniwersytetu Gdańskiego Piotra Stepnowskiego pismo aby odcinek ulicy Jana Bażyńskiego – od skrzyżowania z Aleją Grunwaldzką do skrzyżowania z ulicą Wita Stwosza – nosił imię prof. Marii Janion. 24 października tego samego roku Senat Uczelni podjął uchwałę w tej sprawie i zwrócił się do Rady Miasta Gdańska z wnioskiem o zmianę nazwy odcinka ulicy Jana Bażyńskiego – od skrzyżowania z Aleją Grunwaldzką do skrzyżowania z ulicą Wita Stwosza – na ulicę prof. Marii Janion. 21 lutego 2025 Rada Dzielnicy Oliwa podjęła jednogłośnie uchwałę sprzeciwiającą się zmianie nazwy ulicy Jana Bażyńskiego na odcinku od Alei Grunwaldzkiej do ulicy Wita Stwosza argumentując: ochroną historycznej nazwy (Jan Bażyński), uznano, że nazwa ta jest ważna dla tożsamości miasta i utrwalona od 1945 roku, następnie wykazano brak „wyjątkowych powodów” do zmiany: według rady zmiana nazwy powinna być rzadkością i dobrze uzasadniona, powołano się również na zasadę 5 lat od śmierci patrona, dla prof. Marii Janion okres ten wtedy jeszcze nie upłynął oraz wykazano problemy praktyczne czyli nielogiczne oznaczenia adresów i podział jednej ulicy. 23 lipca 2025 Rada Dzielnicy Oliwa wyraziła kolejny sprzeciw wobec propozycji zmiany nazwy odcinka ulicy Jana Bażyńskiego – od skrzyżowania z Aleją Grunwaldzką do skrzyżowania z ulicą Wita Stwosza – na ulicę prof. Marii Janion, a 28 października podjęła uchwałę w której zwróciła się o przeprowadzenie konsultacji społecznych z mieszkańcami dzielnicy w sprawie planowanej zmiany nazwy odcinka ulicy Jana Bażyńskiego – od skrzyżowania z Aleją Grunwaldzką do skrzyżowania z ulicą Wita Stwosza – na ulicę prof. Marii Janion. Jednak 30 października 2025 Radni Miasta Gdańska ignorując uchwały Rady Dzielnicy Oliwa, podjęli uchwałę o zmianie nazwy odcinka ulicy Jana Bażyńskiego – od skrzyżowania z Aleją Grunwaldzką do skrzyżowania z ulicą Wita Stwosza – na ulicę prof. Marii Janion. W listopadzie tego samego roku uchwała ta została opublikowana w Dzienniku Urzędowym Województwa Pomorskiego. W styczniu 2026, w związku ze zmianą nazwy odcinka ulicy Jana Bażyńskiego – od skrzyżowania z Aleją Grunwaldzką do skrzyżowania z ulicą Wita Stwosza – na ulicę prof. Marii Janion, Rektor Piotr Stepnowski podpisał zarządzenie w sprawie zmiany adresów siedziby oraz niektórych budynków Uniwersytetu Gdańskiego. W lutym tego samego roku uroczyście odsłonięto tabliczkę z nazwą – ul. prof. Marii Janion.
Członkostwo w organizacjach i instytucjach naukowych