thumb|Modernizm:W. Gropius, budynek Bauhausu w Dessau-Rosslau mały|Wczesny modernizm:F. Lloyd Wright, Robie House thumb|Wczesny modernizm:H.P. Berlage, Giełda w Amsterdamie thumb|Wczesny modernizm:M. Berg, Hala Stulecia we Wrocławiu thumb|Modernizm:Marek Leykam, Okrąglak (Poznań) thumb|Modernizm:G. Rietveld, dom pani Schroeder w Utrechcie
mały|Modernizm:L. Mies van der Rohe,Domy Langego i Esthersa w Krefeld thumb|Modernizm:J.J.P. Oud,osiedle Kiefhoek w Rotterdamie thumb|Modernizm:O. Niemeyer,Parlament w Brasílii thumb|Modernizm:F. Lloyd Wright, Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku thumb|Modernizm:H. Scharoun, Filharmonia w Berlinie thumb|Modernizm:Nagrobek z lapidarium na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie thumb|Modernizm:L. Mies van der Rohe,Nowa Galeria Narodowa w Berlinie thumb|Modernizm:J. Utzon, Opera w Sydney thumb|Późny modernizm:M. Safdie, Habitat 67 w Montrealu thumb|Późny modernizm:D. Lasdun, Królewski Teatr Narodowy w Londynie thumb|Modernizm: A. Aalto, Politechnika Helsińska thumb|Późny modernizm:A. Aalto,Teatr Miejski w Essen thumb|Urbanistyka modernizmu:L. Costa, Brasilia(zdjęcie satelitarne) thumb|Urbanistyka modernizmu:L. Mies van der Rohe i inni,Osiedle Weissenhof, Stuttgart thumb|Urbanistyka modernizmu:B. Taut,Hufeisensiedlung w Berlinie thumb|Urbanistyka modernizmu:A. Wiedermann oraz Juettner & Bolek,Aleje Sułkowskiego w Bielsku-Białej thumb|Ogród na dachu płaskim w modernistycznej architekturze, budynek Rockefeller Center w Nowym Jorku (1939) thumb|Taras widokowy na stropodachu na lotnisku w Zurychu, widoczni są ludzie spacerujący wśród zieleni i ławek, modernistyczny budynek terminalu B unosi się w powietrzu nad ziemią na słupach i został wyposażony w okna wstęgowe (1975).
Modernizm – ogólne określenie prądów w architekturze światowej rozwijających się w latach ok. 1910–1980, zakładających całkowite odejście nie tylko od stylów historycznych, ale również od wszelkiej stylizacji„Geschichte der Architektur des 20. Jahrhunderts” Jürgen Tietz Könemann 1998.. Architektura modernistyczna opierała się w założeniu na nowej metodzie twórczej, wywodzącej formę, funkcję i konstrukcję budynku niemal wyłącznie z istniejących uwarunkowań materialnych. Wśród najważniejszych ruchów w historii architektury, które mniej lub bardziej bezpośrednio wpłynęły na całą architekturę i urbanistykę XX wieku, zapamiętani są jako Mistrzowie Ruchu Le Corbusier, Ludwig Mies van der Rohe, Walter Gropius, Frank Lloyd Wright, Alvar Aalto, ale także Włosi Giovanni Michelucci, Gio Ponti, , Franco Albini.
Główne założenia modernizmu w architekturze Architekci modernistyczni zakładali, że o pięknie budynku stanowi głównie jego funkcjonalność, a w każdym razie, iż przede wszystkim muszą zostać spełnione wymogi funkcji, którą ma pełnić obiekt. Jednym z naczelnych haseł modernizmu była maksyma Sullivana Form follows function, co tłumaczy się jako forma wynika z funkcji (lub też forma następuje po funkcji).
Duże znaczenie miały także nawołujące do minimalizmu sentencje Miesa van der Rohe Less is more (tłumaczone jako Mniej znaczy więcej) oraz Adolfa Loosa ornament to zbrodnia. Budynek stanowić miał dzieło abstrakcyjne. Wszelki ornament był odrzucany.
Najbardziej znanymi manifestami modernizmu są Pięć punktów nowoczesnej architektury Le Corbusiera i Karta Ateńska.
Ruch nowoczesny w architekturze nie był zjawiskiem jednolitym i nie posiadał jednoznacznej ideologii. W obrębie modernizmu wyróżnić można kilkadziesiąt prądów, kierunków i szkół architektonicznych. Rozgraniczenie pomiędzy poszczególnymi prądami modernizmu jest niejasne, różni krytycy stosują np. wobec głównego nurtu ruchu nowoczesnego określenie funkcjonalizm bądź racjonalizm, mając jednak na myśli tylko różne ujęcia tego samego zjawiska. Nazwa funkcjonalizm, często nadużywana, posiada przy tym negatywną konotację z technokratyzmem. Modernizm, jako pojęcie szersze, obejmuje czasem poza obiektywnym modernizmem również romantyczny modernizm, czyli architekturę związaną ściśle z indywidualnością twórcy. W obrębie ideologii architektury szeroko rozumianego modernizmu mieści się zarówno sceptyczny humanizm (np. Miesa van der Rohe), jak i radykalny komunizm (np. H. Meyera). Komuniści jednak potępili architekturę modernizmu już przed II wojną światową kiedy Stalin odrzucił konstruktywistyczny projekt Pałacu Rad w Moskwie autorstwa Le Corbusiera i propagowano tam socrealizmCharles Jencks „Le Corbusier” 1973..
Nazwa Nazwa modernizm wywodzi się z francuskiego (a pośrednio z łacińskiego) wyrazu moderne, oznaczającego nowoczesność, określa stosowny do współczesnych okoliczności sposób działania i formę bytu. Jako określenie prądu w architekturze konkurowała z określeniami funkcjonalizm, dziś mającym zwykle węższe znaczenie, oraz racjonalizm, który może jednak określać również całą racjonalistyczną tradycję w architekturze od XIX wieku począwszy. Dawniej stosowało się również termin architektura nowoczesna, który w szerszym znaczeniu obejmuje jednak również postmodernizm. Precyzyjnym, lecz rzadko stosowanym synonimem modernizmu, jest ruch nowoczesny w architekturze.
Modernizm w architekturze nie jest tożsamy z wcześniejszym czasowo i skrajnie różnym ideowo modernizmem w sztuce i literaturze, któremu w architekturze odpowiada secesja. Natomiast w języku hiszpańskim zwykło się jako modernismo określać właśnie secesję w architekturze.
Historia Początki i źródła modernizmu Ruch modernistyczny w architekturze nie miał jednego źródła, rozwijał się wpierw niezależnie i bardzo zróżnicowanymi drogami w poszczególnych krajach Europy i w Ameryce.
XIX wiek przyniósł wielki rozwój sztuki inżynierskiej, związany głównie z wprowadzeniem i opanowaniem nowych materiałów – żeliwa i stali. Od lat 30. XIX wieku powstawały nowoczesne obiekty budowlane (mosty, hale fabryczne, szklarnie), których forma uwarunkowana była ścisłą koniecznością. Choć ich projektanci nie mieli zwykle ambicji architektonicznych, zostały później docenione jako prawdziwie postępowe dzieła. Sztandarowym przykładem jest Crystal palace Josepha Paxtona (1851). Architektura, dystansując się od używania nieprawdziwych materiałów, pozostawała nie tylko w tyle, lecz znalazła się w sytuacji niejako opozycyjnej do inżynierii, kierując się ku tzw. neostylom i eklektyzmowi. Można dostrzec to w dworcach kolejowych z tego okresu, w których do koniecznie przeszklonej stalowej hali peronowej przylegał historyzujący, murowany budynek kas i poczekalni. Można stąd wysnuć tezę, że obie części budynku pozostawały w sprzeczności. Dostrzeżenie, docenienie i akceptacja przez architektów postępu w inżynierii i przemyśle oraz ich wpływu na współczesność należały do czynników wpływających na narodziny modernizmu.
W wielkich miastach Stanów Zjednoczonych od lat 70. XIX wieku zaczęła powstawać architektura o cechach funkcjonalizmu, przede wszystkim domy towarowe w Chicago (tzw. szkoła chicagowska). Również pierwsze wieżowce Nowego Jorku i Chicago przyjmowały kubiczne formy, prawie nie ukrywające stalowego szkieletu.
W Wielkiej Brytanii rozwijał się ruch Arts and crafts, dążący do ponownego powiązania różnych dziedzin sztuki i rzemiosła poprzez architekturę. Wywarł on wielki wpływ na debatę o architekturze w Niemczech, zamarł jednak w połowie pierwszego dwudziestolecia XX wieku. W Europie kontynentalnej szczególnie w poszukiwaniu nowej i odpowiadającej duchowi czasu metody twórczej wyróżniali się architekci Henry van de Velde – założyciel szkoły rzemiosła artystycznego w Weimarze i Adolf Loos, którego budynki o płaskich i niezdobionych elewacjach wywoływały protesty w Wiedniu.
Amerykański architekt Frank Lloyd Wright tworzył w końcu XIX wieku liczne domy jednorodzinne inspirowane budownictwem egzotycznym, głównie japońskim, lecz pozostawał też pod wpływem szkoły chicagowskiej i tradycji rzemieślniczych. Dzieła Wrighta znalazły wielki oddźwięk przede wszystkim w Europie.
Wczesny modernizm Około 1900, gdy w architekturze kwitła secesja, trwała w Europie intensywna dyskusja na temat roli architektury i architektów we współczesnym świecie. Narastała krytyka nadmiaru zdobień, a wkrótce samego zastosowania ornamentu w architekturze. Z różnych perspektyw krytykowano również architekturę XIX wieku, za pewnik przyjęto konieczność stosowania prawdziwych, niezafałszowanych tynkiem czy malowaniem materiałów (początkowo wykluczając jednak zastosowanie stali czy żelbetu). Postępowi architekci krytykowali sztuczność czy wręcz manieryczność secesji. Wielu z nich za wzorce przyjmowało początkowo rodzime budownictwo wiejskie poszczególnych krajów oraz budownictwo z czasów wokół roku 1800, inni opierali się na rozpoznaniu właściwości materiałów. Przede wszystkim w Niemczech i Holandii powstały pierwsze budynki, które można zaliczyć do architektury modernistycznej. Należy do nich rzeczowy, choć posiadający dość tradycyjne elementy dekoracyjne gmach giełdy (1903) w Amsterdamie H. P. Berlagego. W Niemczech powstał w 1907 Deutscher Werkbund, organizacja skupiająca architektów i innych twórców współdziałających z przemysłem i tworzących budynki w oparciu o zasady funkcjonalności. W Berlinie Peter Behrens zaprojektował stalowo-szklaną halę turbin firmy AEG (1907), zlokalizowaną w kontekście miejskim. Jedynym ozdobnikiem jest masywny mur w narożniku, zbędny w konstrukcji. We Wrocławiu działali Max Berg, twórca żelbetowej, projektowanej od wnętrza Hali Stulecia (1913), oraz Hans Poelzig, architekt wielu obiektów przemysłowych (np. wieża wodna w Poznaniu), lecz również obiektów użyteczności publicznej. Jednym z najwcześniejszych przykładów wczesnego modernizmu jest Kolonia Emma w Radlinie. Jednocześnie z przekształcaniem się form architektonicznych trwała dyskusja o stosunku architektury do sztuki i techniki oraz akceptacji produkcji masowej.
Jednym z przełomowych budynków była fabryka obuwia Fagus Waltera Gropiusa z 1911, często określana jako pierwszy obiekt modernistyczny. Szklany narożnik jest w niej pozbawiony elementów konstrukcyjnych. W roku 1914 Gropius projektuje na wystawę przemysłową w Kolonii wzorcową fabrykę o szklanych elewacjach, Bruno Taut zaś szklany pawilon o krystalicznych kształtach. Obiekty te dały początek legendzie szklanych domów, symbolu przyszłości.
Rozkwit w dwudziestoleciu międzywojennym I wojna światowa przynosi, poza wielkimi zniszczeniami, również rozwój techniki (np. lotnictwa), a przede wszystkim gwałtowne przemiany społeczne, w tym rewolucje. Nadzieja na lepszą przyszłość widziana w nowej organizacji społeczeństwa, jak również w technice, umożliwiła modernistom większą swobodę działania oraz pobudziła do wymiany intelektualnej. Sytuacja ekonomiczna pierwszych lat po wojnie nie sprzyjała wznoszeniu dużej liczby nowoczesnych obiektów, lecz teoretyczne rozważania na temat architektury rozwijały się w całej Europie. Szeroko komentowano przedstawione jedynie w szkicowej formie projekty Sant’Elii, Miesa van der Rohe czy Stama, stanowiące raczej zapis utopijnej idei niż realne propozycje budynków. Duże znaczenie jako fora wymiany myśli uzyskały czasopisma, takie jak werkbundowski G albo redagowane przez Ch.E. Jeannereta L'Esprit Nouveau i przez Stama ABC. Wśród członków Deutsche Werkbundu działała grupa korespondencyjna Szklany łańcuch (niem. Die Gläserne Kette), dzięki której wykrystalizował się pogląd modernistów na cele i kierunki rozwoju architektury. W Weimarze na bazie uczelni van de Veldego powstał Bauhaus, szkoła rzemiosł i architektury. W Holandii działała abstrakcyjno-formalistyczna grupa De Stijl wokół Theo van Doesburga i Gerrita Rietvelda. W Rosji po rewolucji doszli do głosu konstruktywiści, łączący plastyczną ideę suprematyzmu z najnowszymi możliwościami technicznymi.