HMAS Australia − australijski krążownik liniowy z okresu I wojny światowej, pełniący w Royal Australian Navy funkcję pierwszego okrętu flagowego. Został zbudowany w latach 1910−1913 jako jedna z trzech jednostek typu Indefatigable, na zamówienie rządu dominium, i był największym australijskim okrętem artyleryjskim w historii.

W początkowym okresie I wojny światowej „Australia” służyła na wodach okalających rodzimy kraj, biorąc między innymi udział w poszukiwaniu Niemieckiej Eskadry Wschodnioazjatyckiej admirała Maximiliana von Spee oraz operacji zajęcia Rabaulu przez wojska australijskie. Następnie, na mocy przedwojennego porozumienia z rządem brytyjskim została wysłana do Europy i oddana pod dowództwo Royal Navy.

„Australia” weszła w skład 2. Eskadry Krążowników Liniowych Grand Fleet, biorąc udział w patrolowaniu Morza Północnego. Nie wzięła udziału w bitwie jutlandzkiej, przebywała wówczas w stoczni remontowej po kolizji z bliźniaczym „New Zealand”. 21 listopada 1918 roku wchodziła w skład zespołu przyjmującego płynące na internowanie okręty Hochseeflotte. Na wody australijskie powróciła ostatecznie w czerwcu 1919 roku.

Powojenne ograniczenia budżetowe i wynik konferencji waszyngtońskiej, ograniczającej zbrojenia morskie, zdecydowały o dalszym losie krążownika. 12 grudnia 1921 roku „Australia” została przeniesiona do rezerwy, a w następnym roku przeznaczona do wycofania. Pod koniec 1923 roku rząd australijski podjął decyzję o zatopieniu okrętu, która została uroczyście wykonana 12 kwietnia 1924 roku. Pierwszy okręt flagowy Royal Australian Navy spoczął na morskim dnie w odległości 24 mil morskich od wejścia do portu w Sydney.

Zamówienie i budowa Po wybudowaniu w brytyjskich stoczniach pierwszych trzech krążowników liniowych (klasyfikowanych do końca 1911 roku jako wielkie krążowniki pancerne) typu Invincible i na wieść o rozpoczęciu przez najgroźniejszego rywala – Cesarstwo Niemieckie – budowy zbliżonego konstrukcyjnie okrętu „Von der Tann”, Admiralicja przeforsowała rozpoczęcie prac stoczniowych nad kolejną jednostką tej klasy, „Indefatigable”, według nieco tylko zmodyfikowanego projektu. Główną różnicą było nieznaczne wydłużenie kadłuba i co za tym idzie zwiększenie wyporności, skutkujące w wyglądzie zewnętrznym oddaleniem od siebie wież artyleryjskich umieszczonych diagonalnie na śródokręciu, co teoretycznie pozwalało im strzelać ponad pokładem na przeciwległa burtę.

W 1908 roku Parlament Zjednoczonego Królestwa dokonał znaczącej redukcji wydatków na zbrojenia morskie, anulując przyjęty wcześniej program budowy dużej liczby okrętów. W obliczu kryzysu ówczesny Pierwszy Lord Morski Admiralicji, admirał John Fisher, planował stworzenie czterech jednostek floty (każdej składającej się z wielkiego krążownika, trzech krążowników lekkich i kilku mniejszych okrętów) współfinansowanych przez dominia: Australię, Kanadę, Nową Zelandię oraz kolonie brytyjskie w południowej Afryce i przeznaczonych do służby kolonialnej. Jednak Kanada i kolonie afrykańskie odrzuciły ten projekt, nieco później ich stanowisko podzieliła również Nowa Zelandia. W efekcie jedynie istniejąca od 1901 roku (pod nazwą Commonwealth Naval Force) marynarka wojenna Związku Australijskiego, posiadająca jak dotąd wyłącznie małe jednostki przeznaczone do obrony własnych wybrzeży, miała otrzymać zespół pełnomorskich okrętów, z krążownikiem liniowym jako największym. 9 grudnia 1909 roku gubernator generalny Australii, hrabia Dudley, przekazał ministrowi kolonii zamówienie na budowę okrętu typu Indefatigable i trzech krążowników lekkich typu Town.

Stępkę pod przyszły okręt flagowy floty australijskiej położono w stoczni John Brown & Co. w Clydebank 23 czerwca 1910 roku, zaś wodowanie odbyło się 25 października 1911 roku. Matką chrzestną krążownika, nazwanego zgodnie z decyzją rządu australijskiego „Australia”, była żona George'a Reida, wysokiego komisarza Australii w Wielkiej Brytanii. Budowę i zakończono 21 czerwca 1913 roku. W dwa dni później na okręcie podniósł swą flagę kontradmirał George Edwin Patey, od tej pory dowódca floty australijskiej (Rear Admiral Commanding HM Australian Fleet − najwyższe operacyjne stanowisko w marynarce australijskiej). 30 czerwca krążownik był wizytowany na redzie Spithead przez króla Jerzego V i księcia Walii Edwarda przed wypłynięciem w rejs do Australii.

Ponad połowę pierwszej załogi „Australii” stanowił personel Royal Navy, pozostali byli Australijczykami, bądź przeniesionymi do służby w Royal Australian Navy marynarzami floty brytyjskiej.

Opis konstrukcji

Długość całkowita okrętu wynosiła 179,8 m a szerokość maksymalna 24,4 m. Wyporność konstrukcyjna wynosiła 18 500 ton angielskich (ts) a pełna 22 110 ts, średnie zanurzenie osiągało 8,1 m.

Siłownia „Australii” była w zasadzie nieco wzmocnionym powtórzeniem rozwiązań zastosowanych na poprzednim typie Invincible. Główną różnicą w porównaniu z poprzednikami był brak osobnych turbin marszowych, które okazały się niepraktyczne w zastosowaniu. W dwóch oddzielnych maszynowniach zainstalowane zostały dwa zespoły turbin parowych systemu , każdy składający się z turbiny wysokiego i niskiego ciśnienia. Napędzały one bezpośrednio cztery wały napędowe ze śrubami o średnicy 10 stóp 10 cali (ok. 3,30 m) dla wałów zewnętrznych i 10 stóp 3 cali (ok. 3,12 m) dla wewnętrznych. W porównaniu z pozostałymi okrętami typu Indefatigable, „Australia” miała śruby o większej powierzchni łopat. Przy projektowanej mocy maszyn wynoszącej 44 000 shp, prędkość maksymalna miała wynosić 25 węzłów. Parę do turbin dostarczało 31 (według jednego ze źródeł 32) kotłów wodnorurkowych typu Babcock & Wilcox umieszczonych w pięciu kotłowniach. Zapas paliwa wynosił 3170 ton węgla i 840 ton mazutu, co pozwalało przepłynąć maksymalnie 6690 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 10 węzłów. Podczas prób prędkości maksymalnej na mili pomiarowej Polperro, gdzie odbywały się niemal wszystkie próby morskie dużych okrętów Royal Navy, „Australia” osiągnęła 26,89 węzła przy mocy maksymalnej 55 881 shp.

Głównym uzbrojeniem artyleryjskim „Australii” było osiem dział BL Mk X kal. 305 mm (12 cali) o długości lufy 45 kalibrów, umieszczonych w czterech wieżach artyleryjskich na podstawach typu BVIII*. Jedna z wież znajdowała się na pokładzie dziobowym, jedna na rufie, zaś dwie pozostałe diagonalnie na śródokręciu. Całość pochodziła z zakładów koncernu Vickersa. Zapas pocisków wynosił po 110 sztuk na działo. Artylerię średniego kalibru, przeznaczoną do zwalczania lżejszych okrętów, tworzyło 16 dział BL Mk VII kal. 102 mm (4 cale), zainstalowanych w kazamatach w nadbudówkach: sześć dziobowej i dziesięć rufowej, dwa z nich zostały zdemontowane w 1915 roku. Na każde działo przypadało 100 sztuk amunicji. Uzbrojenie torpedowe składało się z dwóch podwodnych wyrzutni kal. 450 mm (18 cali), z zapasem 12 torped. W marcu 1915 roku na „Australii” zamontowano jedno działo przeciwlotnicze kal. 76 mm (3 cale), w czerwcu 1917 roku wymienione na działo kal. 102 mm.

Pod koniec wojny na krążowniku przeprowadzono udane próby startu samolotów Sopwith Camel i Sopwith 1½ Strutter z platform zainstalowanych na dachach wież artyleryjskich na śródokręciu.

Opancerzenie okrętu, podobnie jak wszystkich brytyjskich krążowników liniowych, było zredukowane do niezbędnego minimum. Składało się ono z głównego pasa pancernego na burtach, rozciągającego się poza skrajne wieże artyleryjskie. Jego maksymalna grubość wynosiła 152 mm na śródokręciu, by zmniejszać się do 127 mm na wysokości barbet wież dziobowej i rufowej i 102 mm na końcach. Wieże i barbety miały pancerz o grubości maksymalnej 178 mm, bojowe stanowisko dowodzenia 254 mm. Opancerzenie poziome składało się z pokładów o grubości od 25 do 65 mm. Podwodną część kadłuba chroniła na każdej burcie nieciągła gródź przeciwtorpedowa na wysokości magazynów amunicyjnych o grubości 64 mm. Całość wykonana była ze stali Kruppa: KC (Krupp Cemented) i KNC (Krupp Non-Cemented). Po bitwie jutlandzkiej dodatkowo pogrubiono o 25 mm pancerz poziomy w rejonie wież artyleryjskich.

Według projektu załoga krążownika miała liczyć 820 oficerów, podoficerów i marynarzy, w tym 20 członków sztabu admiralskiego w przypadku, gdy pełnił funkcję okrętu flagowego. W rzeczywistości pierwsza załoga liczyła 813 osób, podczas wojny wzrosła do około tysiąca, zaś w 1919 roku jej liczba wynosiła 840.

Służba operacyjna Przed I wojną światową thumb|„Australia” w porcie w Sydney 4 października 1913 Po serii oficjalnych wizyt i uroczystości, „Australia”, w towarzystwie lekkiego krążownika „Sydney” wypłynęła 25 lipca 1913 roku z Wielkiej Brytanii, kierując się do Australii. Po drodze obydwa okręty wizytowały jeszcze Kapsztad (od 18 do 26 sierpnia), bazę marynarki w Simonstad i Durban w Afryce Południowej, dla podkreślenia bliskich związków pomiędzy dominiami a metropolią. 2 października krążowniki dotarły do zatoki Jervis w Australii, gdzie oczekiwały na nie pozostałe okręty Royal Australian Navy. Dwa dni później odbyła się pierwsza w dziejach Royal Australian Navy parada floty w Port Jackson w Sydney, połączona z oficjalnym przejęciem odpowiedzialności za obronę wód australijskich od Royal Navy.

Następne miesiące służby okrętu upłynęły na ćwiczeniach floty, przeplatanych wizytami w australijskich portach. Miały one pokazać społeczeństwu dominium siłę zjednoczonej floty i osłabiać rywalizację pomiędzy poszczególnymi stanami na rzecz umacniania jedności kraju. W lipcu 1914 roku, w okresie wzrastającego w wyniku zabójstwa arcyksięcia Ferdynanda napięcia międzynarodowego, krążownik został skierowany z manewrów do Sydney, celem uzupełnienia paliwa i zapasów. 3 sierpnia, zgodnie z wcześniejszą umową pomiędzy rządami brytyjskim i australijskim, Royal Australian Navy została oddana pod operacyjną kontrolę brytyjskiej marynarki wojennej. Następnego dnia (w Australii był już ranek 5 sierpnia) Wielka Brytania i jej dominia wypowiedziały wojnę Niemcom.

Działania na wodach australijskich Pierwszą operacją Royal Australian Navy po wypowiedzeniu wojny było zajęcie niemieckich kolonii na Pacyfiku: Samoa, Nauru i Nowej Gwinei. „Australia” opuściła port w Sydney już w nocy z 4 na 5 sierpnia, kierując się w stronę Rabaulu. Kontradmirał Patey uznał, że może on stanowić doskonałą bazę wypadową dla niemieckich krążowników „Scharnhorst” i „Gneisenau” z Eskadry Wschodnioazjatyckiej. Plan australijskiego dowódcy przewidywał, że w razie ich napotkania lżejsze jednostki wycofają się pod osłonę dział płynącego w odwodzie okrętu flagowego. W nocy 11 sierpnia australijska eskadra wpłynęła do portu w Rabaulu, nie znajdując tam żadnych jednostek przeciwnika. Przez kolejne dwa dni przeszukiwano pobliskie zatoki, również bezskutecznie. W końcu zespół odpłynął do Port Moresby, celem uzupełnienia paliwa.

thumb|„Australia” wpływa do Rabaulu 12 września 1914 17 sierpnia 1914 roku „Australia” wypłynęła z Port Moresby, kierując się w stronę Nowej Kaledonii, gdzie miała spotkać konwój, wiozący wojska nowozelandzkie, wyznaczone do zajęcia Samoa Niemieckiego. Trzy dni później dołączył do niej lekki krążownik „Melbourne”. 21 sierpnia obydwa okręty wpłynęły do portu w Numea, by po dwóch dniach wypłynąć jako eskorta konwoju i przez Fidżi dopłynąć 30 sierpnia do Apia na Samoa. Tamtejszy garnizon poddał się bez walki i już następnego dnia australijskie krążowniki wypłynęły w stronę Nowej Gwinei, by dołączyć do eskadry mającej zająć Rabaul. 12 września 1914 roku prowadzony przez „Australię” zespół floty wpłynął ponownie do głównego portu niemieckiej kolonii, po czym przystąpiono do wyładunku oddziałów, mających zająć miasto. Również tutaj odbyło się to bez większych przeszkód i 15 września krążownik odpłynął do Sydney.