Tadeusz Urbański (ur. w Jekaterynodarze, zm. 29 maja 1984 w Warszawie) – polski chemik, profesor Politechniki Warszawskiej.

Życiorys Urodził się w rodzinie Rajmunda Mariana Urbańskiego (zm. 1915), sędziego Sądu Okręgowego w Jekaterynodarze, i Jadwigi z Pogorzelskich (zm. 1962). Miał troje starszego rodzeństwa: Jerzego (zm. w wieku 10 lat), Jadwigę (zm. w wypadku w wieku 20 lat) i Włodzimierza (zm. 1981). W 1910 r. Rajmund Urbański uzyskał stanowisko w Sądzie Apelacyjnym w Nowoczerkasku i przeprowadził się tam z rodziną. W tamtejszym gimnazjum Tadeusz uczył się w latach 1911–1919. Po śmierci ojca Tadeusz pomagał utrzymywać rodzinę, udzielając korepetycji z matematyki i łaciny. Od 1917 r. walki podczas rewolucji bolszewickiej prowadziły do licznych przerw w działalności szkół. W tej sytuacji Urbański, w ostatnim roku nauki przerobił materiał 2 klas i o rok wcześniej zdał maturę – eksternistycznie, w gimnazjum w Jekaterynodarze. Jego brat Włodzimierz, fizyk i matematyk, namówił go do studiów chemicznych. W latach 1919–1921 uczył się na Wydziale Chemicznym Politechniki w Nowoczerkasku. W tym czasie zapoznał się z krótkim opisem reakcji wybuchowych w gazach, autorstwa francuskiego chemika Le Chateliera. Zainteresowało go przejście procesu spalania wodoru lub metanu ze stosunkowo powolnej deflagracji do ok. 1000× szybszej detonacji. Podjął wówczas decyzję o zajęciu się badaniami chemii materiałów wybuchowych. W 1921 r. rodzina Urbańskich przeniosła się do Polski. Tadeusz Urbański został przyjęty na 4 semestr studiów na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej; utrzymywał się z dorywczych korepetycji. Po zdaniu trudnego i kluczowego egzaminu u prof. Jana Bieleckiego dostał promocję na semestr 5. W 1922 r., dzięki rekomendacji prof. Bieleckiego, rozpoczął pracę w Wojskowym Laboratorium Analitycznym, kierowanym przez prof. Józefa Boguskiego, która jednak trwała krótko – Urbański był krótkowidzem, co nie podobało się prof. Boguskiemu. Pod swoją opiekę przyjął go wówczas prof. Wojciech Świętosławski, powierzając mu badania termochemiczne reakcji diazowania kwa­sów amino-neftolosulfonowych. Urbański chętnie podjął tę tematykę, rozumiejąc, że termochemia jest kluczowym obszarem badań materiałów wybuchowych. Jeszcze przed uzyskaniem dyplomu (1924) rozpoczął pracę jako chemik i kierownik laboratorium w Górnośląskich Fabrykach Materiałów Wybuchowych w Łaziskach Gór­nych. Wkrótce opublikował kilka artykułów naukowych dotyczących detonacji, co spowodowało konflikt z dyrektorem, a w końcu rezygnację z pracy w 1926 r. W tym samym roku ożenił się z Jadwigą z Maciejowskich (zm. 1984) i – dzięki rekomendacji prof. Boguskiego – wyjechał z żoną na 2-letnią praktykę do renomowanej wówczas we Francji. Zaznajomił się wówczas z technologiami produkcji nitrocelulozy i prochu bezdymnego.

Po powrocie do Polski zaczął pracę w Instytucie Technicznym Uzbrojenia, obejmując stanowisko kierownika pracowni w Fabryce Prochu w Pionkach. W 1933 r. wypromował pierwszego doktora, Juliusza Hackela, późniejszego profesora i prorektora Politechniki Warszawskiej.

Jego współpracownikami byli Zbigniew Kapuściński i Tadeusz Tucholski (późniejsze ofiary zbrodni katyńskiej; ponadto pierwszy z nich w latach 30. uczył go pilotażu lotniczego w Aeroklubie Warszawskim).

Po wybuchu II wojny światowej wraz ze swoim laboratorium ewakuował się na wschód, a po inwazji sowieckiej 17 września 1939 został aresztowany wraz z wszystkimi pracownikami Instytutu Technicznego Uzbrojenia. Jako osoba cywilna został wkrótce zwolniony i przedostał się do Lwowa, gdzie zorganizował pomoc dla studentów i pracowników Wydziału Chemicznego PW. Dowiedziawszy się od żony, że w Warszawie jest poszukiwany przez Niemców, podjął decyzję o ucieczce na Zachód. Początkowo skończyło się to niepowodzeniem i został aresztowany przez Sowietów w Stanisławowie pod zarzutem szpiegostwa. Dzięki wstawiennictwu prof. Alicji Dorabialskiej, ówczesnej dziekan Wydziału Chemicznego Politechniki Lwowskiej został zwolniony i wrócił do Lwowa. Niezwłocznie podjął kolejną próbę ucieczki: stosunkowo łatwo przedostał się do Lublina, a następnie przez Słowację na Węgry, a następnie przez Jugosławię i Włochy do Francji. Tam pracował dla Centre national de la recherche scientifique nad podmuchem wywołanym przez bomby lotnicze. W maju 1940 r. wyjechał na 2 tygodnie do Anglii. Pomimo trudnej sytuacji militarnej powrócił do Francji. Z powodu sukcesów Niemiec, od razu rozpoczął ucieczkę, jadąc kilkaset kilometrów na rowerze. Dojechał do St. Jean-de-Luz i tuż przed odpłynięciem dostał się na pokład Baron Nairn, ostatniego statku do Anglii. Tam został przyjęty do . Prowadził badania nad nowymi materiałami palnymi, mogącymi mieć zastosowanie jako paliwa rakietowe. Ośrodek badawczy znajdował się początkowo w Londynie, ale wkrótce został przeniesiony na północ, do Shrewsbury, gdzie nie był zagrożony nalotami. Później przeniesiono go na Uniwersytet Walijski, do laboratorium w Swansea. W 1944 r. awansował na stanowisko Principal Experimen­tal Officer.

Pod koniec wojny podjął badania w nowym obszarze chemii leków, badając związki o budowie zbliżonej do witaminy B6. Otrzymał w tym czasie propozycję przyjęcia obywatelstwa brytyjskiego i awansu na kierownika w . Miał też ofertę objęcia stanowiska profesora na uniwersytecie w São Paulo w Brazylii. Podjął jednak decyzję o powrocie do Polski, do której dotarł w połowie 1946 r.

Został przyjęty na stanowisko profesora nadzwyczajnego Wydziału Chemicznego Politechniki Warszawskiej. W 1948 r. awansował na profesora zwyczajnego. W latach 1946–1950 był też dziekanem tego wydziału. Równolegle kierował Działem Organicznym warszawskiego Instytutu Chemii Przemysłowej. Udało mu się doprowadzić do odbudowy budynków Chemii I Technologii Chemicznej. Naukowo zajmował się wówczas technologią produkcji garbników syntetycznych, środkami ochrony roślin i chemią leków. Interesowały go zwłaszcza kwasy hydroksamowe i synteza aktywnych biologicznie związków heterocyklicznych z nitroalkanów. Jego wychowankami byli m.in. późniejsi naukowcy: doc. Hanna Piotrowska, prof. Michał Witanowski, prof. Mieczysław Mąkosza i prof. Bogumił Hetnarski.

W 1952 r. rozpoczął organizację nauczania w obszarze materiałów wybuchowych na powołanej w tym roku Wojskowej Akademii Technicznej. Z uczelnią tą był związany do 1970 r. W 1952 r. został członkiem korespondentem, a w 1956 r. członkiem rzeczywistym PAN. W latach 1964–1967 był dyrektorem Instytutu Chemii Organicznej PAN.

Był autorem trzytomowej monografii dotyczącej materiałów wybuchowych Chemia i technologia materiałów wybuchowych, Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1954. Została ona przetłumaczona na język angielski i wydane przez Macmillan w roku 1964 i Pergamon Press (obecnie Elsevier) w 1984–1985 jako czterotomowa publikacja Chemistry and technology of explosives (). Był też autorem lub współautorem ok. 500 publikacji naukowych.

Jego przodkiem był Wojciech Urbański.

Zmarł w Warszawie, pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 207-5-20).

Ordery i odznaczenia

Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1971)Wysokie odznaczenia dla członków i pracowników PAN [w:] Dziennik Bałtycki, nr 300, 17 grudnia 1971, s. 1. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (19 lipca 1954) „w 10 rocznicę Polski Ludowej za zasługi w dziedzinie nauki”. Złoty Krzyż Zasługi (22 lipca 1951) „za wybitną działalność naukową”. Medal 10-lecia Polski Ludowej (14 stycznia 1955) - Uchwała Rady Państwa z dnia 14 stycznia 1955 r. nr 0/126 - na wniosek Prezesa Polskiej Akademii Nauk. Medal Jędrzeja Śniadeckiego (1985)

Nagrody i wyróżnienia

Nagroda Państwowa II stopnia za prace nad syntezą preparatów przeciwgruźliczych i wielu innych związków leczniczych (1952) nominacja do Nagrody Nobla w dziedzinie chemii (1962) tytuł doktora honoris causa Politechniki Warszawskiej (1981)

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Doktorzy honoris causa Politechniki Warszawskiej Kategoria:Ludzie urodzeni w Krasnodarze Kategoria:Nagrodzeni Medalem Jędrzeja Śniadeckiego Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polscy chemicy Kategoria:Pracownicy Instytutu Chemii Organicznej PAN Kategoria:Urodzeni w 1901 Kategoria:Zmarli w 1984