mały|Fotografia Janiny Dowbor Muśnickiej podpisana jej scenicznym pseudonimem: Janina Doris. (ze zbiorów Muzeum Powstańców Wielkopolskich w Lusowie) thumb|Model czaszki w Muzeum Powstańców Wielkopolskich w Lusowie Janina Antonina Lewandowska z domu Dowbor-Muśnicka (ur. 22 kwietnia 1908 w Charkowie, zm. 23–24 kwietnia 1940 w Katyniu) – polska pilotka szybowcowa i spadochroniarka, jedyna kobieta zabita w Katyniu w ramach zbrodni katyńskiej, pośmiertnie awansowana na stopień porucznika.
Życiorys Córka Józefa i Agnieszki z domu Korsońskiej, urodzona 22 kwietnia 1908 w Charkowie. Po przybyciu do Polski w roku 1919 zamieszkała z rodzicami w Lusowie. W czerwcu 1933 roku ukończyła Państwowe Konserwatorium Muzyczne w PoznaniuKurier Poznański, nr 287, 25.6.1933, s.8.. Próbowała zostać śpiewaczką, jednak jej kariera muzyczna nigdy nie rozwinęła się ponad drobne role operowe i okazjonalne występyKurier Poznański, nr 574, 16.12.1932, s. 7; Gazeta Szamotulska, nr 11, 26.1.1933, s. 3.. Podczas niektórych występów używała pseudonimu Janina DorisDziennik Bydgoski, nr 80, 8.4.1934, s. 17.. W trakcie nauki miała pracować dorywczo na Wystawie Krajowej.
W 1936 roku ukończyła dziesięciomiesięczny IX Kurs Juzistek, odbywający się w Centrum Wyszkolenia Łączności w ZegrzuCentrum Wyszkolenia Łączności (16.12.1936), Rozkaz nr 286/36, Rozkazy dzienne 07-12.1936 (sygn. I.340.64.17), Centralne Archiwum Wojskowe, Warszawa, Polska.. Następnie została skierowana do pracy w Urzędzie telegraficzno-telefonicznym we Lwowie, skąd następnie przeniosła się do pracy na Poczcie Głównej w PoznaniuJerzy Z. Kocot: Juzistki, Warszawa 2004, s. 66..
W 1937 roku w Rzadkowie pod Chodzieżą ukończyła kursy szybowcowe kategorii A i BSzybownictwo, „Kurier Poznański” 9.10.1937, nr 462, s. 4., a w 1939 roku kursy spadochronowe II-go stopnia (skoki z samolotów) na lotnisku w Ławicy pod PoznaniemNowy Kurier, nr 115, 20.5.1939, s. 9.. Była członkinią Aeroklubu Poznańskiego, w marcu 1939 roku została wybrana do komisji rewizyjnej Aeroklubu, jako jedna z dwóch kobiet, które znalazły się we władzach stowarzyszeniaNowy Kurier, nr 69, 24.3.1939, s. 10..
Podczas pokazów szybowcowych w Tęgoborzu koło Nowego Sącza poznała Mieczysława Lewandowskiego (1911–1997)Lista Krzystka. Mieczysław Lewandowski. listakrzystka.pl. [dostęp 2025-10-14]., instruktora szybowcowego. Para wzięła ślub cywilny 10 czerwca 1939 w Poznaniu, niedługo później w Tęgoborzu wzięli ślub kościelny.
Wbrew popularnym opiniom, Janina nie miała lotniczego przygotowania wojskowego, ale kończąc kurs juzistek zobowiązała się do tego, że w przypadku ogłoszenia mobilizacji zgłosi się do dyspozycji szefa łączności Naczelnego Dowództwa WPIwona Banaszek: „Juzistki” kobiecy personel pomocniczy w latach 1927–1936, szpzl-zegrze.waw.pl [dostęp 2025-10-14].. Nie jest pewne, czy we wrześniu 1939 roku otrzymała przydział do konkretnej jednostki wojskowej, czy poszukiwała jej na własną rękę.
Prawdopodobnie 3 września 1939 w drodze z Nekli do Wrześni dołączyła do rzutu kołowego Bazy Lotniczej Nr 3, którym dowodził oficer ewidencyjny 3 pułku lotniczego kpt. pil. Józef Sidor. Personel i sprzęt Bazy Lotniczej nr 3 były ewakuowane na wschód Polski w celu tworzenia tam lotnisk zapasowych (do czego ostatecznie nie doszło)Por. Jerzy Pawlak: Płonące bazy-wrzesień 1939, Warszawa 2004.. Prawdopodobnie 22 września w rejonie Husiatyna dostała się do niewoli radzieckiej. Jedna z relacji mówi, że została zestrzelona przez Niemców i w czasie skoku ze spadochronem znalazła się po stronie sowieckiej, gdzie została wzięta do niewoli jako polski podporucznikSkrwawione ziemie Timothy Snyder, 2011, Świat Książki, s. 171 .. Inna wersja mówiła o zestrzeleniu przez Armię Czerwoną nad ziemiami wschodnimiPor. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Londyn: Gryf, 1982, s. 31.. Przypuszczalnie, aby ochronić Janinę przed sowieckimi żołnierzami, oficerowie nakazali jej założyć mundur podporucznika lotnictwa, w którym trafiła do niewoliPor. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Londyn: Gryf, 1982, s. 30–31; por. https://www.polishairforce.pl/lewandowska.html.. Należy założyć, że ten fakt w połączeniu z ukończonym kursem juzistek skutkował w przyszłości identyfikowaniem Janiny jako żołnierza.
Początkowo od końca października 1939 była przetrzymywana w obozie w Ostaszkowie. Następnie od 24 grudnia tego roku przebywała w obozie jenieckim w Kozielsku. Tam przebywali jej znajomi z lotnictwa, z którymi utrzymywała kontakt; był nim m.in. ppor. Michał Kulikowski, lekarz 51 eskadry rozpoznawczej. Jej osobę wspominali w sporządzonych pamiętnikach obozowych inni jeńcy obozu kozielskiego: mjr Kazimierz Szczekowski i Włodzimierz Wajda (opisując, iż trzyma się dzielnie i wzorowo, a także fakt zaproszenia jej na skromny obiad) oraz ocaleni od późniejszych egzekucji Witold Ogniewicz, Henryk Gorzechowski, kpt. dr Wacław Mucho (który stwierdził we wspomnieniach, że generalnie innym osadzonym w obozie nie było wiadomo, kim Lewandowska jest z pochodzenia i jedynie chodziły słuchy, iż jest krewną lub córką generała). Informacje o przetrzymywaniu w sowieckim obozie Janiny Lewandowskiej przekazał jej krewnym (konkretnie jej kuzynce, Zofii Ostromęckiej z Dowbor-Muśnickich, córce Konstantego, czyli stryja Janiny) Rafał Bniński, który został wywieziony z Kozielska 9 grudnia 1939 i przez tereny przyłączone do III Rzeszy dotarł do Warszawy (według jego relacji Janina Lewandowska na terenie obozu kozielskiego posiadała osobne pomieszczenie, uczestniczyła w tajnym życiu religijnym obozu, m.in. wypiekając opłatki hostii, za co była poddawana rewizjom przez władze obozowe).
W czasie przesłuchań, podobnie jak część oficerów, zmieniła w zeznaniach swoje dane – podając, że urodziła się w 1914 oraz nieprawdziwe imię ojca, Marian. Z takimi danymi figuruje na liście wywozowej nr 040/1 z 20 kwietnia 1940, pod pozycją 53 (akta nr 1469 ujawnione w 1991). 22 kwietnia 1940 została przekazana do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego. Między 23 a 24 kwietnia 1940 – nazajutrz lub dwa dni po swoich urodzinach – jako jedyna kobieta, została zamordowana w Katyniu przez funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Ofiary tej części zbrodni katyńskiej grzebano potajemnie w bezimiennych mogiłach zbiorowych, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu. W Archiwum Robla wymieniona jako „pilot Lewandowska” we wpisie z 24 grudnia 1939, w pamiętniku znalezionym przy szczątkach Henryka Nossowicza (pakiet 110-09).
W Lesie Katyńskim prowadzone były ekshumacje i prace archeologiczne. Zwłoki Janiny Lewandowskiej zostały odnalezione przez Niemców podczas pierwszej ekshumacji z mogił katyńskich w 1943. Był przy tym obecny m.in. Józef Mackiewicz. Była jedyną wydobytą z mogił kobietą, czego Niemcy nie potrafili wytłumaczyć i – w obawie przed niespodziewanymi efektami propagandowymi – nie ujawnili tego faktuP. Bauer, id. na sporządzonej liście ofiar. Dwa lata później – przywieziona do Wrocławia z Katynia przez prowadzącego pierwszą ekshumację prof. Gerharda Butza z Zakładu Medycyny Sądowej niemieckiego Uniwersytetu Wrocławskiego – jej czaszka wraz z sześcioma innymi trafiła do rąk profesora Bolesława Popielskiego, który przez kilkadziesiąt lat ukrywał je przed pracownikami Urzędu Bezpieczeństwa i NKWD. Tuż przed śmiercią w 1997 zdradził tajemnicę współpracownikom. Za pomocą metod komputerowych potwierdzono, że są to szczątki ofiar katyńskich, ale zidentyfikowano tylko jedną czaszkę – Janiny Lewandowskiej. Została ona zidentyfikowana w maju 2005 metodą superprojekcji w Zakładzie Medycyny Sądowej Akademii Medycznej we Wrocławiu (w badaniach uczestniczyli pracownicy Wrocławskiej Szkoły Rekonstrukcji przy Katedrze Antropologii Uniwersytetu Wrocławskiego, w tym prof. Zbigniew Rajchel). Po identyfikacji 4 listopada 2005 czaszkę z honorami wojskowymi pochowano w specjalnej urnie w grobowcu rodziny Dowbor-Muśnickich na cmentarzu w Lusowie.
5 października 2007 minister obrony narodowej Aleksander Szczygło mianował ją pośmiertnie na stopień porucznikaDecyzja Nr 439/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 października 2007 w sprawie mianowania oficerów Wojska Polskiego zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Twerze na kolejne stopnie oficerskie. Decyzja nie została ogłoszona w Dzienniku Urzędowym MON.. Awans został ogłoszony 10 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.
Była jedyną kobietą zamordowaną w Katyniu, a na tzw. Ukraińskiej Liście Katyńskiej, znajdują się również nazwiska innych kobiet zabitych w ramach zbrodni katyńskiej.
Upamiętnienie thumb|Grobowiec rodziny Dowbor Muśnickich w Lusowie W ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia” Janinie Lewandowskiej poświęcono Dąb Pamięci w Połczynie-Zdroju.
Postać Janiny Lewandowskiej została wykorzystana w sztuce oratorskiej przez premiera Donalda Tuska w przemówieniu wygłoszonym podczas obchodów rocznicowych 7 kwietnia 2010 w Katyniu. Była jedyną ofiarą zbrodni katyńskiej wymienioną w tym przemówieniu z nazwiska.
Rzeźba przedstawiająca Janinę Lewandowską jest jednym z elementów Narodowego Pomnika Katyńskiego w Baltimore autorstwa Andrzeja Pityńskiego.
W 2010 Zbigniew Wacław Kowalewski zrealizował fabularyzowany dokument „Z nieba do nieba” poświęcony postaci Janiny Lewandowskiej. Film wyprodukowało Studio Filmowe Kronika.
W 2006 uchwałą Rady Miasta Krakowa nazwano jej imieniem rondo między ulicami Marii Dąbrowskiej i Mieczysława Medweckiego.
W Muzeum Powstańców Wielkopolskich w Lusowie znajdują się nieliczne zachowane pamiątki po Janinie Lewandowskiej.
22 kwietnia 2011 imieniem Janiny Lewandowskiej nazwano 5 Poznańską Żeńską Drużynę Harcerską „Wędrowne Ptaki”.
W kwietniu 2019 Rada Miasta Poznania nazwała imieniem Janiny Lewandowskiej fragment ulicy Podgórnej.
19 marca 2020 Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu okolicznościową srebrną monetę o nominale 10 zł „Katyń–Palmiry 1940”, upamiętniającą zamordowane siostry: Agnieszkę Dowbor-Muśnicką i Janinę Lewandowską.
Historię życia i śmierci Janiny Lewandowskiej opisano w książce Lotniczka. Opowieść o Janinie Lewandowskiej wydanej w 2026, autorstwa Agaty Puścikowskiej.
Odznaczenia Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2026, pośmiertnie, za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej)Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 lipca 2026 r. nr rej. 377/2026 o nadaniu orderów i odznaczeń ().
Zobacz też jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku) obozy NKWD dla jeńców polskich ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Katyniu kampania wrześniowa
Przypisy
Bibliografia Gajowniczek Zuzanna (red.), Śladem zbrodni katyńskiej, Warszawa 1998 J. Grajek, Kronika działalności Towarzystwa Pamięci Generała Józefa Dowbora-Muśnickiego w Lusowie k. Poznania, Lusowo, 2000 Urszula Olech, Pro Memoria. Janina Lewandowska, Wojskowy Przegląd Historyczny, Nr 2 (128), Warszawa 1989
Linki zewnętrzne Janina Lewandowska, Polskie Siły Powietrzne w II wojnie światowej
Kategoria:Jeńcy polscy obozu NKWD w Ostaszkowie (1939–1940) Kategoria:Jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (kampania wrześniowa) Kategoria:Kobiety – żołnierze Wojska Polskiego Kategoria:Ludzie związani z Poznaniem Janina Lewandowska Kategoria:Oficerowie Wojska Polskiego zamordowani w Katyniu Kategoria:Podporucznicy lotnictwa II Rzeczypospolitej Kategoria:Polscy lotnicy cywilni Kategoria:Polscy lotnicy w kampanii wrześniowej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Urodzeni w 1908 Kategoria:Zmarli w 1940 Kategoria:Ludzie urodzeni w Charkowie Kategoria:Polscy spadochroniarze