Złotogłowowate (Asphodelaceae Juss.) – rodzina roślin jednoliściennych. Ujęcie systematyczne tego taksonu w XXI wieku zostało istotnie zmienione. W dawniejszych systemach klasyfikacyjnych rośliny tu zaliczane były klasyfikowane do odrębnych rodzin (jeszcze w systemie APG II z 2003). W systemie APG III z 2009 rodzina pod nazwą żółtakowate (Xanthorrhoeaceae) została zdefiniowana szeroko, jako takson monofiletyczny obejmujący podrodziny żółtakowe (Xanthorrhoeoideae), złotogłowowe (Asphodeloideae) i liliowcowe (Hemerocallidoideae). W systemie APG IV z 2016 skorygowano nazwę rodziny na złotogłowowate. Przedstawiciele tej rodziny występują głównie w Eurazji (z wyjątkiem strefy chłodnej i arktycznej) oraz w Australii, Afryce i w zachodniej części Ameryki Południowej. Cechą wspólną należących tu roślin jest obecność antrachinonów oraz bezzieleniowego, nie fotosyntetyzującego liścienia. Sok z liści różnych gatunków aloesu używany jest w kosmetyce, medycynie i przemyśle spożywczym. Młode pędy i pąki niektórych gatunków liliowców są jadane jako warzywo w Azji. Tęgosz mocny używany był jako roślina włóknodajna do wyrobu tkanin i lin, współcześnie sadzony jest głównie jako roślina ozdobna. W tej roli popularnie wykorzystywane są rośliny z rodzajów: aloes, złotnica, trytoma, haworsja, pustynnik i bulbine. thumb|Asphodeline lutea thumb|Xanthorrhoea preissii Morfologia Pokrój Rośliny o bardzo różnym pokroju, zwykle tworzące gęste kępy lub rozrastające się kłączowo. Należą tu byliny, ale także pnącza, rośliny pachykauliczne (o pędzie grubym i słabo rozgałęzionym), także drewniejące o nietypowym przyroście wtórnym z kłodziną nierozgałęzioną. Liście Wyrastają spiralnie, często w dwóch rzędach. Cienkie lub spichrzowe (gruboszowate), często łamliwe, na przekroju płaskie, także zgrubiałe, V-kształtne i cylindryczne. Kwiaty Zebrane w szczytowy kwiatostan. Najczęściej kłosokształtny, groniasty, wiechowaty, rzadko kwiaty są pojedyncze lub tworzą baldach (Tricoryne). Kwiaty są obupłciowe, promieniste i grzbieciste. Okwiat tworzony jest z 6 listków, czasem zrastających się u nasady. Czasem listki okółka wewnętrznego są większe od zewnętrznego. Pręcików jest 6 i są one wolne lub zrastają się u nasady z listkami okwiatu. Zalążnia jest górna lub wpół dolna i jest jedno- lub trójkomorowa. Szyjka słupka pojedyncza zwieńczona jest zwykle małym, główkowatym znamieniem lub kępą włosków. Owoce Jagody, orzeszki lub torebki zawierające czarne nasiona.

Systematyka thumb|Aloe ferox thumb|Hemerocallis fulva thumb|Tęgosz mocny Rodzina obejmuje trzy podrodziny, które w wielu systemach klasyfikacyjnych traktowane były jako odrębne rodziny. Takie ujęcie było popularne i miało swoich zwolenników, ale nie obroniło się w systemach APG przyjętych na przełomie XX i XXI wieku. Także w randze rodziny dawniej wyodrębniano bowiem Johnsoniaceae i tęgoszowate Phormiaceae, które okazały się być zagnieżdżone w obrębie liliowcowych Hemerocallidoideae, co spowodowało, że ta ostatnia grupa stała się niewiele mniej zróżnicowana morfologicznie jak cała rodzina w szerokim ujęciu. W obrębie złotogłowowych znalazła się też wyodrębniana dawniej rodzina aloesowatych Aloaceae, której wyróżnianie czyni z Asphodelaceae grupę niemonofiletyczną. Zresztą rodzaj aloes Aloë także nie jest w tradycyjnym ujęciu monofiletyczny, bowiem zagnieżdżone w jego obrębie okazały się liczne tradycyjnie wyróżniane rodzaje. W efekcie włączono do Aloë rodzaj Chortolirion oraz wyróżniono szereg nowych rodzajów: Aloiampelos, Aloidendron, Aristaloe, Gonialoë, Haworthiopsis, Kumara i Tulista. Łatwe tworzenie mieszańców jest jednym z powodów rozważanego radykalnego poszerzenia definicji rodzaju Aloë i włączenia tu także Haworthia i Gasteria.

W systemie APG III z 2009 rodzina umieszczona została pod nazwą Xanthorrhoeaceae, która ma pierwszeństwo zgodnie z zasadami Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Botanicznej. Decyzją komitetu generalnego nazwa Asphodelaceae została utrzymana jako nomen conservandum (nom. cons.) i w efekcie wróciła w systemie APG IV z 2016.

Pozycja i podział rodziny według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) Jeden z kladów w rzędzie szparagowców Asparagales w obrębie jednoliściennych.

Pozycja filogenetyczna rodziny w obrębie rzędu szparagowców:

Podrodzina żółtakowe (Xanthorrhoeoideae) Należy tu tylko jeden rodzaj z 30 gatunkami występującymi w Australii i na Tasmanii. Posiadają gruby, drewniejący pień. Liście spiralnie osadzone, lancetowate. Kwiatostan w kształcie długiego kłosa złożony ze ścieśnionych wierzchotek. Rośliny zawierają żywicę. Stanowią charakterystyczny składnik suchych lasów eukaliptusowych w Australii.

Xanthorrhoea Sol. ex Sm. – żółtak

Podrodzina złotogłowowe (Asphodeloideae)

Należy tu 15 rodzajów, dawniej rozdzielanych na rodziny aloesowatych Aloaceae i złotogłowowatych Asphodelaceae. Przedstawiciele występują w rejonie Morza Śródziemnego, w Afryce, Azji zachodniej i środkowej oraz w Australii. Przeważnie są to rośliny rozetowe o spichrzowych (gruboszowatych) liściach i mięsistych korzeniach lub kłączach. Cechą charakterystyczną jest obecność mięsistych osnówek. Wykaz rodzajów:

Aloë L. – aloes Aloiampelos Klopper & Gideon F. Smith Aloidendron (A. Berger) Klopper & Gideon F. Smith Aristaloe Boatwright & Manning Astroloba Uitewaal Asphodeline Reichenbach – złotnica Asphodelus L. – złotogłów, asfodel, złotowłos Bulbine Wolf – bulbine Bulbinella Kunth Eremurus M. Bieberstein – pustynnik Gasteria Duval – gasteria Gonialoe (Baker) Boatwright & Manning Haworthia Duval – haworsja, haworcja Haworthiopsis G. D. Rowley Kniphofia Moench – trytoma Kumara Medicus Tulista Rafinesque Trachyandra Kunth

Podrodzina liliowcowe (Hemerocallidoideae) Należy tu 19 rodzajów z 85 gatunkami. Najwięcej przedstawicieli występuje w rejonie Australii i Oceanii, poza tym w Europie, Azji, południowej Afryce oraz 2 rodzaje w Południowej Ameryce. Rośliny zielne, często z mięsistymi korzeniami. Agrostocrinum F. Mueller Arnocrinum Endlicher & Lehmann Chamaescilla Bentham Corynotheca Bentham Dianella Lamarck – dowiastka Excremis Willd. Geitonoplesium R. Brown Hemerocallis L. – liliowiec Hensmania W. Fitzgerald Herpolirion J. D. Hooker Hodgsoniola F. Mueller Johnsonia R. Brown Pasithea D. Don Phormium J. R. Forster & G. Forster – tęgosz Stypandra R. Brown Simethis Kunth Stawellia F. Mueller Thelionema R. J. F. Henderson Tricoryne R. Brown

Przypisy