thumb|Pokrój Xanthorrhoea australis thumb|Pokrój Xanthorrhoea semiplana thumb|Fragment kwiatostanu Xanthorrhoea resinosa Żółtak, ksantorea (Xanthorrhoea Sm.) – rodzaj roślin z rodziny złotogłowowatych (Asphodelaceae). Obejmuje 28 gatunków występujących na Tasmanii oraz w Australii, gdzie stanowią charakterystyczny składnik suchych lasów eukaliptusowych. Gatunkiem typowym jest Xanthorrhoea resinosa Persoon. Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów (ksantas – blond, żółtawy) i (rheo – wypływać) i odnosi się do żółtej żywicy gatunku typowego. Ze względu na charakterystyczny wygląd potocznie nazywany drzewem trawiastym lub trawowym (tak samo nazywa się podobnie wyglądające i także rosnące na tych samych obszarach rośliny z rodziny Dasypogonaceae).
Morfologia thumb|Pnie Xanthorrhoea glauca Pokrój Kserofity o grubym, drewniejącym, prostym, rzadziej rozgałęziającym się pniu osiągającym 2 m wysokości (np. u Xanthorrhoea arborea). Pień wyrasta z krótkiego kłącza. Liście Osadzone spiralnie, dachówkowato, długie, równowąskie. Wyrastają na całej wysokości pnia lub skupione są w gęstą kępę na jego wierzchołku. Są sztywne i łamliwe. Kwiaty Liczne i drobne, zebrane w szczytowy kwiatostan mający kształt długiego kłosa, złożonego ze ścieśnionych wierzchotek. Kwiatostan wyrasta na długiej (np. u X. arborea do 3 m wysokości), pionowo wzniesionej łodydze.
Biologia i ekologia Anatomia Rośliny zawierają żywicę akaroidową, przeważnie czerwoną, ale również żółtą (np. X. resinifera) i czerwonobrązową (X. australis). Żywica w dużych ilościach powstaje w komórkach miękiszowych pnia. Sam pień zawiera poza tym wtórne pierścienie kambium, dzięki którym przyrasta na grubość. Rozwój i siedlisko Gatunki żółtaka rosną w suchych zbiorowiskach sawannowych i twardolistnych (skrub). Są pirofityczne – budowa i ułożenie liści sprawiają, że w czasie pożaru żar ognia jest izolowany od merystemu. Nasady liści są w takich sytuacjach schronieniem dla bezkręgowców. Pożary stymulują kwitnienie tych roślin. Rosną bardzo wolno, 1–2 cm rocznie i osiągają sędziwy wiek do 350 lat (Xanthorrhoea preissi) lub nawet 600 lat.
Interakcje z innymi gatunkami Xanthorrhoea minor jest rośliną żywicielską dla wielu gatunków chrząszczy z rodziny bogatkowatych, na przykład Synechocera queenslandica i Stigmodera bicincta. Zaobserwowano również mykoryzę żółtaków z grzybem Astraeus elongatus.
Cechy fitochemiczne Żywica żółtaków zawiera kwas benzoesowy i cynamonowy.
Systematyka Pozycja rodzaju według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) Jedyny rodzaj w podrodzinie żółtakowe Xanthorrhoeoideae z rodziny złotogłowowatych (Asphodelaceae), stanowiącej jeden z kladów w rzędzie szparagowców Asparagales w obrębie jednoliściennych.
Wykaz gatunków Xanthorrhoea acanthostachya D.J.Bedford Xanthorrhoea acaulis (A.T.Lee) D.J.Bedford Xanthorrhoea arborea R.Br. Xanthorrhoea arenaria D.J.Bedford Xanthorrhoea australis R.Br. Xanthorrhoea bracteata R.Br. Xanthorrhoea brevistyla D.A.Herb. Xanthorrhoea brunonis Endl. Xanthorrhoea caespitosa D.J.Bedford Xanthorrhoea concava (A.T.Lee) D.J.Bedford Xanthorrhoea drummondii Harv. Xanthorrhoea fulva (A.T.Lee) D.J.Bedford Xanthorrhoea glauca D.J.Bedford Xanthorrhoea gracilis Endl. Xanthorrhoea johnsonii A.T.Lee Xanthorrhoea latifolia (A.T.Lee) D.J.Bedford Xanthorrhoea macronema F.Muell. ex Benth. Xanthorrhoea malacophylla D.J.Bedford Xanthorrhoea media R.Br. Xanthorrhoea minor R.Br. Xanthorrhoea nana D.A.Herb. Xanthorrhoea platyphylla D.J.Bedford Xanthorrhoea preissii Endl. Xanthorrhoea pumilio R.Br. Xanthorrhoea quadrangulata F.Muell. Xanthorrhoea resinosa Pers. Xanthorrhoea semiplana F.Muell. Xanthorrhoea thorntonii Tate
Zagrożenie i ochrona Ze względu na eksploatację "trawiastych drzew" ze stanowisk naturalnych w Australii obowiązują szczegółowe wytyczne regulujące możliwość pozyskiwania roślin i ich części. Regulacje takie dotyczą 10 gatunków żółtaków.
Dodatkowo dwa skrajnie zagrożone gatunki – Xanthorrhoea arenaria i X. bracteata, endemiczne dla Tasmanii, podlegają tam ochronie gatunkowej. Xanthorrhoea arenaria znany jest z jedynie 13 stanowisk między Bridport i Coles Bay, a Xanthorrhoea bracteata z 18 stanowisk między parkami narodowymi Narawntapu i Mount William. Populacja obu gatunków ustawicznie spada, zarówno z uwagi na infekcję przez lęgniowce z gatunku Phytophthora cinnamomi, jak i działalność człowieka, związaną z ekspansją terenów zurbanizowanych oraz nadmiernym pozyskiwaniem żółtaków ze stanowisk naturalnych.
Zastosowanie Rośliny ozdobne Niektóre gatunki są uprawiane jako rośliny ozdobne. W handlu pod nazwą "drzewo trawiaste" występują różne gatunki, najczęściej X. preissii. Liście X. australis, tzw. "trawa stalowa", są materiałem bukieciarskim.
Inne zastosowania Z uwagi na swoje właściwości (intensywność barwnika oraz rozpuszczalność w alkoholu) żywica żółtaków stosowany jest jako werniks, bejca do drewna, lakier do skór i metalu. Surowiec ten pozyskiwany jest przemysłowo. Z gatunku Xanthorrhoea semiplana pozyskuje się rocznie około 1000 ton żywicy. Rdzenna ludność Australii używa pędów kwiatostanowych tych roślin do produkcji włóczni i wędzisk, rozet liściowych jako obrzędowych nakryć głowy, a żywicy jako kleju. Z dolnych części liści sporządza się także potrawy, a na skrajnie suchych terenach liście stanowią także paszę dla bydła. Kwiaty wydzielają dużo nektaru i po moczeniu w wodzie dają słodki napój. Z żywic akaroidowych wykonuje się także kleje wciąż popularnie stosowane w Ameryce Północnej.
Przypisy
Kategoria:Złotogłowowate