thumb|upright|Okładka niemieckiej książki kucharskiej z ok. 1900 roku Książka kucharska – zbiór przepisów kulinarnych, opisujących sposób przygotowywania danych potraw. Współczesne książki kucharskie są na ogół ułożone według jakiegoś tematu przewodniego i zawierają przepisy np. kuchni narodowych czy regionalnych bądź spełniające wymagania danej diety (np. książki kucharskie dla diabetyków, wegetarian czy osób odchudzających się). Mogą też zawierać przepisy na określony typ potraw, np. ciasta, sałatki, przetwory z owoców czy potrawy mięsne. Obecnie są często ilustrowane fotografiami pokazującymi gotowe dania.
Współcześnie książki kucharskie nie są wyłącznie źródłem informacji przydatnych w kuchni – czytelnicy kupują je także w celu zaznajomienia się z przepisami na potrawy, których nie mają zamiaru przygotowywać. Albumowe wydania książek kucharskich dalekie są od swojej pierwotnej funkcji i częściej znajdują swoje miejsce w salonie niż w kuchni.
Historia książek kucharskich w danym kraju jest ściśle związana z jego tradycją kulinarną i stopniem rozwoju gastronomii. Stąd też bogatą literaturę kulinarną ma Francja, a dawne przepisy niektórych krajów, np. irlandzkie, znane są głównie z prywatnych zapisków i przekazów ustnych.
Dawne przepisy i książki kucharskie są ważnym źródłem dotyczącym historii kultury materialnej i życia codziennego. Historycy podchodzą jednak do starych przepisów z pewną ostrożnością, gdyż często przedstawiają one specyficzny bądź wyidealizowany obraz ówczesnych realiów. Trudno też niekiedy rozpoznać, czy przepis wywodzi się z tradycji danego regionu, czy też jest własnym pomysłem autora; trzeba także brać pod uwagę, że receptury i całe książki kucharskie często były przedmiotem plagiatu.
Historia Do XIII wieku thumb|upright|Wydanie De re coquinaria z 1541 roku Od najdawniejszych czasów przepisy kulinarne były przekazywane z pokolenia na pokolenie przede wszystkim ustnie – dziewczęta pomagające swoim matkom uczyły się od nich sposobów przygotowywania jedzenia. Konieczność zapisywania przepisów powstała prawdopodobnie wraz z pojawieniem się kuchni dworskiej i zawodowych kucharzy; zapewne jest niewiele młodsza niż samo pismo. Zachowały się zapisane na tabliczkach przepisy z Babilonu, z XVI wieku p.n.e. Opisują przygotowywanie dań z ptactwa dzikiego i domowego.
Najstarsze zachowane przepisy chińskie pochodzą z początku VI wieku p.n.e., z czasów dynastii Zhou. Jeden z nich opisuje przyrządzanie smażonych kulek z siekanego mięsa i ryżu. Zachowało się wiele receptur z czasów dynastii Song. Jedną z najciekawszych chińskich wczesnych książek kucharskich jest dzieło Huou, kuchmistrza dworu Kubilaj-chana, z wieloma przepisami na zupy.
W Europie pierwsze zbiory przepisów pojawiły się prawdopodobnie pod koniec V wieku p.n.e. Pierwszym z nich była zapewne Sztuka gotowania Mithekosa z Syrakuz. Z II wieku p.n.e. pochodzi traktat o jedzeniu Uczta mędrców Atenajosa, napisany w formie dialogu. Zachowały się pojedyncze przepisy pochodzące z czasów greckich i rzymskich. Najstarszy zachowany rzymski zbiór przepisów to traktat zwany De re coquinaria bądź, od imienia domniemanego autora, Apicius, pochodzący z początku V wieku i znany z karolińskich manuskryptów.
Najstarsze istniejące przepisy kuchni arabskiej pochodzą z VIII wieku, z początków dynastii Abbasydów.
XIII–XV wiek thumb|left|upright|Manuskrypt najstarszej zachowanej niemieckiej książki kucharskiej – Daz Buoch von guoter Spise z ok. 1350 roku
Z okresu pełnego i późnego średniowiecza zachowało się w manuskryptach kilkadziesiąt różnych zbiorów przepisów kulinarnych, które można już określić jako książki kucharskie. Większość z nich traktuje o kuchni dworskiej, a niektóre były ogłaszane przez nadwornych kuchmistrzów, jak Le Viandier Guillaume’a Tirela (ok. 1395), The Forme of Cury, napisana ok. 1390 roku przez kucharza Ryszarda II czy Du fait de cuisine autorstwa Chiquarta, kucharza na dworze Amadeusza VIII (1420). Pierwszym zbiorem odnoszącym się do kuchni bogatego mieszczaństwa jest Gospodarz paryski (koniec XIV wieku). Prócz pozycji włoskich, francuskich, angielskich i niemieckich zachowały się także średniowieczne książki kucharskie z innych krajów. Powstanie dwóch pozycji duńskich szacowane jest na ok. 1300 rok, są zatem jednymi z najstarszych w Europie. Katalońska Llibre de Sent Soví pochodzi z XIV wieku. Istnieje także rękopiśmiennicza książka kucharska z terenu Czech.
Historycy kulinariów, jak Jean-Louis Flandrin, wnioskując z wysokiej jakości zachowanych manuskryptów, przypuszczają jednak, że średniowieczne traktaty kulinarne były przeznaczone nie dla kucharzy, ale dla osób bogatych i wykształconych: arystokratów, wysokiej rangi duchownych czy najzamożniejszych mieszczan. Większość przepisów była dalej przekazywana ustnie i poprzez praktykę.
Większe rozpowszechnienie książek kucharskich przyniósł wynalazek druku. Pierwszy drukowany zbiór przepisów kulinarnych, autorstwa Martina da Como, kuchmistrza kardynała Ludovica Trevisana, zawierał traktat De honesta voluptate et valetudine Bartolomea Platiny, opublikowany w Rzymie ok. 1470 roku. Niewiele później, w 1490 roku, wydano w Norymberdze niemiecką książkę kucharską zatytułowaną Küchenmeisterey.
XVI–XVIII wiek thumb|upright|Ein New Kochbuch Marcusa Rumpolta Wraz z upowszechnianiem się umiejętności czytania i pisania poszerzył się krąg odbiorców publikacji kulinarnych, a jednocześnie zaczęto zapisywać przepisy do użytku domowego – zachowało się wiele tego rodzaju XVI-wiecznych prywatnych kolekcji receptur. W miarę upływu czasu większość z tych domowych książek kucharskich była tworzona przez kobiety.
W wydanej w 1581 roku w Niemczech pozycji Ein New Kochbuch zawarte jest wiele przepisów charakterystycznych dla terenu Węgier – być może jej autor, Marcus (Marx) Rumpolt, był Węgrem z urodzenia.
thumb|left|upright|Faksymilie jednej ze stron Ein Köstlich New Kochbuch Anny Weckerin (1598) W końcu XVI wieku zaczęły się pojawiać pozycje kierowane do pań domu, także ze sfer mieszczańskich. Rozróżnienie na książki kucharskie z przepisami do użytku domowego oraz na te dotyczące kuchni wykwintnej najwcześniej pojawiło się na obszarze języka niemieckiego. W 1598 roku ukazała się Ein Köstlich New Kochbuch, prawdopodobnie pierwsza książka kucharska wydana przez kobietę, Annę Wecker (Weckerin) z Bazylei. W Anglii tego rodzaju pozycją była np. The English Housewife Gervase'a Markhama (1615), który wykorzystał też przepisy pochodzące z domowych kobiecych kolekcji. Pierwszą angielską książką kucharską napisaną przez kobietę była The Queen-like Closet; or Rich Cabinet autorstwa Hannah Wooley (1670).
Od II połowy XVII wieku pojawiło się wiele nowych tytułów, zwłaszcza we Francji, przodującej w kulturze gastronomicznej, m.in. dzieło François Pierre’a de La Varenne'a Le Cuisinier François (1651), będące dowodem zmiany francuskich zwyczajów kulinarnych, np. zastąpienia charakterystycznych dla średniowiecza i renesansu importowanych przypraw rodzimymi ziołami. Jest to także pierwsza praca, w której wspomniane są typowo francuskie potrawy jak ragoût. Innymi słynnymi francuskimi tytułami z tego okresu były Nouveau cuisinier royal et bourgeois François Massialota (1691) oraz L'école des officiers de bouche. W tym czasie wydano też pierwszą polską książkę kucharską: Compendium ferculorum, albo zebranie potraw Stanisława Czernieckiego (1682).
Od XVIII wieku zaczęło się pojawiać coraz więcej książek kucharskich publikowanych przez kobiety i kierowanych do kobiet, których autorki czerpały wiedzę z własnego doświadczenia. Wiele tego rodzaju pozycji wydawano w Anglii, mającej silną klasę średnią, ale pojawiały się też w Niemczech, Holandii, Hiszpanii i krajach skandynawskich. Stosunkowo niewiele było ich we Francji, gdzie książki kucharskie pisali głównie znani kuchmistrze i gastronomowie.
Przykładami angielskich pozycji z tego okresu są The Compleat Housewife Elizy Smith (1727) czy Art of Cookery Hannah Glasse, popularne także wśród angielskich osadników w Ameryce Północnej. W 1796 roku została wydana pierwsza amerykańska książka kucharska – American Cookery Amelii Simmons, z przepisami na potrawy zawierające typowe produkty Nowego Świata. Za klasyczną dla kuchni szwedzkiej pozycję uważana jest książka Hjelpreda i hushållningen för unga fruentimber autorstwa Cajsy Warg (1755), prócz przepisów kulinarnych zawierająca także porady dotyczące prowadzenia domu.
Od XIX wieku thumb|upright|Strona tytułowa Praktisches Kochbuch Henriette Davidis, wydanie z 1858 roku
Wiek XIX, a zwłaszcza jego druga połowa, przyniósł jeszcze większą popularność książek kucharskich, zwłaszcza kładących nacisk na edukację w zakresie przygotowywania posiłków. Pozycje te stały się powszechne wraz z rozrostem szeroko rozumianej klasy średniej i wzrostem wymagań dotyczących warunków życia. Sięgało po nie coraz więcej kobiet, na których spoczywała odpowiedzialność za funkcjonowanie gospodarstwa domowego. Powodem zwiększonego popytu na pozycje traktujące o prowadzeniu domu było także coraz szersze wykształcenie kobiet – dziewczęta chodzące do szkół nie miały możliwości nauczyć się tajników gospodarstwa tradycyjną drogą, od swoich matek. Stąd też wiele książek było wprost przeznaczonych dla młodych mężatek.
thumb|left|Jedna z plansz z Livre de cuisine Jules’a Gouffé, pokazująca prawidłowy rozbiór kurczaka W XIX wieku ukazały się uważane za fundamentalne dla niektórych kuchni narodowych pozycje, jak Domácí kuchařka aneb Pojednání o masitých pokrmech pro dcerky české a moravské Magdaleny Dobromily Rettigovej (1826) dla czeskiej czy Kochbuch für die gewöhnliche und feinere Küche Henriette Davidis (1845) dla niemieckiej. Obie te publikacje traktowały o kuchni codziennej i kierowane były do gospodyń domowych, podobnie jak uważany za klasyczną dla kuchni rosyjskiej książkę kucharską Prezent dla młodych gospodyń (Подарок молодым хозяйкам, 1861) Heleny Mołochowiec. Z kolei dające podstawy współczesnej kuchni francuskiej prace Marie-Antoine’a Carême'a, wydawane w I połowie XIX wieku, dotyczyły kuchni wykwintnej. Oba te nurty: kuchnię domową i haute cuisine, łączyła bogato ilustrowana Le livre de cuisine Jules’a Gouffé z 1867 roku (w Londynie wydana pod tytułem Royal Cookery Book).
thumb|upright|Kochbüchlein für die Puppenküche Julii Bimbach, wydanie z 1884 roku W drugiej połowie XIX wieku zaczęły się ukazywać książki kucharskie dla dzieci. Prawdopodobnie pierwszą taką pozycją była niemiecka książka Kochbüchlein für die Puppenküche Julii Bimbach (1854), poradnik gotowania przeznaczony dla dziewcząt w wieku 8–14 lat. Wkrótce potem, w 1857 roku ukazała się Puppenköchin Anna. Ein praktisches Kochbuch für kleine liebe Mädchen Henriette Davidis. Wczesnym amerykańskim tytułem była książka Six Little Cooks (1877). Pozycje takie zawierały przepisy na potrawy proste w przygotowaniu i odpowiadające mniemaniu o dziecięcych gustach.
W okresie wojny secesyjnej w Stanach Zjednoczonych pojawiły się książki kucharskie pisane wspólnie przez kobiety skupione w organizacjach charytatywnych, religijnych czy klubach kobiecych. Ten rodzaj działalności rozpoczęły członkinie kościołów protestanckich z Północy, przeznaczając dochód ze sprzedaży na wspomożenie ofiar wojny i ich rodzin; działalność ta popularna była do lat 50. XX wieku. Pozycje tego rodzaju nieraz dokumentują przepisy europejskich kuchni narodowych, gdyż bywały pisane przez kobiety ze środowiska emigrantów z danego kraju. Jedną z książek tego typu była The Settlement Cook Book (mająca podtytuł The Way to Man’s Heart), napisana i wydana przez kobiety z Milwaukee Jewish Mission w celu wsparcia nowych żydowskich imigrantów – od chwili pierwszego wydania w 1901 roku do początku XXI wieku osiągnęła łączny nakład półtora miliona egzemplarzy.
thumb|upright|left|Okładka amerykańskiej książki kucharskiej z 1912 roku, firmowanej przez markę Crisco