Czterdziestolatek (także 40-latek) – polski serial komediowy w reżyserii Jerzego Gruzy, emitowany przez Telewizję Polską od 16 maja 1975 do 19 lutego 1978. Tytułową rolę zagrał Andrzej Kopiczyński.

Tematyka Czterdziestolatek obrazuje losy warszawskiej rodziny inżyniera Stefana Karwowskiego, które idealnie wkomponowały się w rzeczywistość lat 70. i propagandy sukcesu (m.in. budowa Trasy Łazienkowskiej, Dworca Centralnego czy Trasy Toruńskiej). Adres zamieszkania Karwowskich to blok mieszkalny przy ulicy Pańskiej w Warszawie. Rodzina Karwowskich ukazana jest jako reprezentatywna dla pokolenia tzw. pierwszej inteligencji technicznej PRL – awansowanej społecznie, zamieszkałej w centrum Warszawy, lecz nieobeznanej z kodami kulturowymi wyższych szczebli nomenklatury.

Serial stanowi także dokument estetyki i mód epoki gierkowskiej. Szczególną rolę odgrywa wątek komputera marki Odra trzeciej generacji (Odra 1305 lub Odra 1325), jakoby wskazującego Karwowskiego na stanowisko dyrektora – obraz odzwierciedlający charakterystyczny dla lat 70. technokratyczny kult racjonalizacji zarządzania. Produkcja nie tylko rejestrowała, lecz i współtworzyła modę: zalecony przez serialowego projektanta wnętrz Iwona Czarneckiego (nawiązanie do Włodzimierza Bielickiego, scenografa współpracującego z Gruzą przy innych produkcjach) półokrągły łuk w otworze drzwiowym upowszechnił się w Polsce jako trwały element wystroju mieszkań lat 70. i 80., a samo określenie „łuk Karwowskiego” weszło do potocznej polszczyzny. Bohater jeździ typowym dla epoki czerwonym maluchem Fiat 126p z felgami „cytrynkami” czy chromowanymi zderzakami.

Lejtmotywem serialu są nieustanne spotkania Karwowskich z Kobietą Pracującą – erudycyjną kobietą pochodzenia inteligencko-ziemiańskiego, która bez kompleksów wykonuje różnorodne typy prac, także charakterystycznych dla niższego szczebla drabiny społecznej.

Lista odcinków

W nawiasach podano rok produkcji danego odcinka. Toast, czyli bliżej niż dalej (1974) Walka z nałogiem, czyli labirynt (1974) Wpadnij kiedy zechcesz, czyli bodźce stępione (1974) Portret, czyli jak być kochanym (1974) Kondycja fizyczna, czyli walka z metryką (1974) Włosy Flory, czyli labirynt (1974) Judym, czyli czyn społeczny (1974) Otwarcie trasy, czyli czas wolny (1975) Rodzina, czyli obcy w domu (1975) Pocztówka ze Spitsbergenu, czyli oczarowanie (1975) Cudze nieszczęście, czyli świadek obrony (1975) Nowy zastępca, czyli meteor (1975) Kozioł ofiarny, czyli rotacja (1976) Sprawa Małkiewicza, czyli kamikadze (1976) Kosztowny drobiazg, czyli rewizyta (1976) Gdzie byłaś, czyli Szekspir (1976) Cwana bestia, czyli kryształ (1977) Gra wojenna, czyli na kwaterze (1977) Z dala od ludzi, czyli coś swojego (1977) W obronie własnej, czyli polowanie (1977) Smuga cienia, czyli pierwsze poważne ostrzeżenie (1977)

Obsada

Główne role

Drugoplanowe role

Pozostałe role

Muzyka Tytułową piosenkę „Czterdzieści lat minęło” do słów Jana Tadeusza Stanisławskiego i muzyki Jerzego Matuszkiewicza wykonał Andrzej Rosiewicz.

Odbiór i znaczenie thumb|Rondo Czterdziestolatka w WarszawieSerial został wyprodukowany przez Telewizję Polską w latach 1974–1977. Pierwsza 7-odcinkowa seria cieszyła się tak wielką popularnością, że z powodzeniem ją kontynuowano i zrealizowano też film pełnometrażowy Motylem jestem, czyli romans 40-latka oraz wielogodzinny telewizyjny program sylwestrowy „Sylwester Rodzinny – program z rodziną Czterdziestolatka” (31 grudnia 1975 od 22:20). W latach 1993–1994 TVP wyemitowała kontynuację serialu zatytułowaną Czterdziestolatek. 20 lat później. Do obsady dołączyli m.in.: Joanna Kurowska, Wojciech Mann i Wojciech Malajkat.

W marcu 2014 Rada miasta stołecznego Warszawy nadała nazwę skrzyżowaniu ulicy Tytusa Chałubińskiego, alei Jana Pawła II i Alej Jerozolimskich nazwę rondo Czterdziestolatka. Uchwała weszła w życie 18 kwietnia 2014 r.

10 maja 2014 z inicjatywy Amadeusza Szklarza-Habrowskiego z Instytutu Kultury Polskiej UW odbyły się obchody jubileuszu 40-lecia serialu. Odsłonięto tablicę Miejskiego Systemu Informacji na rondzie Czterdziestolatka w centrum Warszawy, któremu serial patronuje od 18 kwietnia 2014. Odbyło się spotkanie z twórcami i aktorami serialu (Jerzym Gruzą, Anną Seniuk, Mirellą Olczyk-Kurkowską i Piotrem Kąkolewskim) oraz premiera niepublikowanego, pilotażowego odcinka kontynuacji przygód rodziny Karwowskich pt. Studenci Trzeciego Wieku. Czterdzieści lat minęło, jak jeden dzień w Domu Spotkań z Historią w Warszawie.

Mural autorstwa Bartka Podlewskiego przedstawiający Romana Maliniaka i inż. Stefana Karwowskiego został odsłonięty w 2020 na ścianie szybu windowego przy stacji metra Ursynów w Warszawie.

Zobacz też Motylem jestem, czyli romans 40-latka Czterdziestolatek. 20 lat później Kobieta Pracująca

Przypisy Druk nr 2111.

W odcinku 15 występuje jako statysta na przyjęciu u Powroźnych.

Linki zewnętrzne

Czterdziestolatek – odcinki serialu do obejrzenia w serwisie TVP VOD Mija 40 lat od premiery „Czterdziestolatka”. Tak dziś wygląda mieszkanie inżyniera Karwowskiego

Kategoria:Polskie telewizyjne seriale komediowe Kategoria:Filmy w reżyserii Jerzego Gruzy Kategoria:Seriale telewizyjne emitowane od 1974 roku Kategoria:Seriale telewizyjne zakończone w 1978 Kategoria:Filmy Zespołu Filmowego X Kategoria:Filmy kręcone w Warszawie Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii