Lipnica Murowana – wieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie bocheńskim, siedziba gminy Lipnica Murowana. W latach 1326–1934 Lipnica Murowana posiadała prawa miejskie.

Położenie geograficzne Lipnica Murowana jest miejscowością w powiecie bocheńskim, jej centrum leży 281 m n.p.m. Miejscowość leży w kotlinie, otoczonej górskimi wzniesieniami: na południu wznoszą się lesiste wzgórza – Szubienica (403 m n.p.m.) i Durkowa Góra (384 m n.p.m.), na północy Krasna Góra (585 m n.p.m.).

Lipnicę Murowaną opasują dwie wsie: od zachodu Lipnica Górna, a od wschodu Lipnica Dolna, ciągnące się po obydwu brzegach Uszwicy. Integralne części wsi Lipnica Murowana SIMC Nazwa Rodzaj0821984 Gliniki część wsi0821990 Miasto część wsi0822009 Na Jazie część wsi0822021 Osiedle Słoneczne część wsi1000290 Pod Kościołem część wsi0822038 Podlas część wsi0822044 Porzecze część wsi0822050 Przedmieście część wsi0822073 Wielka Droga część wsi1000410 Zawiśle część wsi

Historia mały|240x240px|Mapa Waldseemüllera, z zaznaczoną Lipnicą (Lipniz)„Karte von der, Germania, Kleinpolen, Hungary, Walachai u. Siebenbuergen nebst Theilen der angraenzenden Laender” z „Claudii Ptolemaei geographicae enarrationis libri octo”, 1525, Strassburg. mały|240x240px|Konkurs Palm Wielkanocnych w 2025 mały|240x240px|Kościół św. Szymona z Lipnicy mały|320x320px|Kolumna św. Szymona z Lipnicy na lipnickim Rynku

Powstanie miasta Miejscowość została założona jako miasto w 1326 roku, kiedy lokował ją król polski Władysław I Łokietek, pozwalając wójtowi wsi Lipnica Murowana założyć gród na 100 łanach frankońskich na prawie średzkim. W przywileju przeznaczył wójtowi cztery łany, trzeci denar z gruntów, pozwolił mu wystawić jatki mięsne, rybne, szewskie, piekarskie, łaźnię i młyn, a także łowić ryby w sadzawkach. W zamian wójt był zobowiązany stawiać lokalny oddział na pospolite ruszenie (łac. „cum lancea et una spadone”). Osadnicy zostali uwolnieni na 13 lat od wszelkich poborów, danin i ciężarów, a od ceł w całym państwie na zawsze, jeżeli będą sprzedawali i przewozili własne wyroby. mały|240x240px|Widok z lotu ptaka około 1984 mały|240x240px|Rynek mały|240x240px|Zabudowa Rynku Za panowania Kazimierza Wielkiego miejscowość otoczona została murami miejskimi. Według historyków prawo średzkie się nie utrzymało, a miasto podupadło, ponieważ w 1370 roku matka króla Ludwika Węgierskiego królowa regentka Elżbieta Łokietkówna wydała nowy dyplom, w którym zapisano, że „widząc biedny stan miasta Lipnica, nadaje mu prawo magdeburskie, uchylając wszelkie prawa polskie i zwyczaje powszechne”.

Najbardziej uciążliwą dla mieszkańców była podwoda, usługa komunikacyjna jaką według prawa polskiego mieszkańcy mieli świadczyć posłom królewskim. Lipniczanie obowiązani byli przewozić ich aż do Sącza, przez co przy złych drogach ponosili wielkie szkody. W 1440 roku uwolnił ich od tego król Władysław III, postanawiając, że mają dawać podwody tylko do najbliższego miasta, a podróżującemu do Węgier posłowi tylko do Czchowa.

Okres od XV do XVII wieku W r. 1475 mieszczanie skarżyli się królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, że celnicy nie szanują ich dyplomu otrzymanego od króla Władysława Łokietka; dlatego król ponowił ten zakaz pobierania jakichkolwiek ceł od towarów i rzeczy.

Miasto królewskie było ośrodkiem administracyjnym starostwa niegrodowegoStanisław Płaza, Sołectwa w powiecie sądecko-czchowskim w. XIII–XVIII, w: Rocznik Sądecki tom dziewiąty, Nowy Sącz 1968, s. 23. (obejmującego miejscowości: Lipnica Murowana, Królówka, Leszczyna i Rajbrot), w powiecie sądeckim województwa krakowskiegoCorona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.. Przez miasto, leżące nad Uszwicą, przechodził gościniec z Zakliczyna do gościńca z Bochni do Nowego Sącza.

Według średniowiecznego podania na miejscowym cmentarzu kaplicę św. Leonarda wzniósł św. Szymon z Lipnicy, zakonnik bernardynów, słynny filozof oraz misjonarz do krajów wschodnich, który zmarł w Krakowie 18 lipca 1482 roku.

Wiek XVI W roku 1500 miasto, które w większości było drewniane prawie całe spaliło się w pożarze. Z powodu pożogi król polski Zygmunt I Stary uwolnił mieszczan na lat 13 od szosu i poborów, z wyjątkiem zwykłego cła, od czopowego zaś na pół roku, po czym w r. 1521 mieszczanie otrzymali znowu uwolnienie od dostarczania podwód na dwa lata. Mimo to miasto nie podnosiło się. Lustratorzy z r. 1564 oświadczają, że mieszczanie nie płacą królowi żadnych ezynezów, płacą jedynie księdzu 5 marek na ołtarz, nie wiadomo na jakiem prawie. Wszelkie dochody z młynów i jatek pobierał wójt, któremu także po 12 groszy płacili garncarze, było ich w sumie 22.

Dawniej mieszkańcy dawali królowi co roku woła, 12 kop chleba i 6 achteli piwa, ale za sprawą wstawiennictwa wojewody krakowskiego Piotra Kmity Sobieńskiego ówczesnego właściciela Lipnicy Murowanej zwolnił ich z tego król Zygmunt August. Henryk III Walezy potwierdził dawne przywileje miasta w r. 1574, ustanowił targi w sobotę i trzy jarmarki: na Nawiedzenie Panny Maryi, na dzień św. Mateusza i dzień św. Jędrzeja. Król Stefan Batory, potwierdzając przywileje miasta założonego na stu łanach, z których wójt trzyma cztery a kościół dwa, nakazał, aby kopiący glinę na gruntach miejskich płacili do kasy miejskiej po 6 groszy, a pędzący gorzałkę po pół grzywny od kotła. mały|240x240px|Święte Zgromadzenie, pomnik lipnickich świętych przy kościele św. Andrzeja Apostoła Mieszczanie mają wybierać na Trzech Króli dwóch rajców.

Wiek XVII–XVIII W 1639 roku król Władysław IV Waza zezwolił na drugi tygodniowy targ odbywający się we środy. Lustratorzy królewscy w 1664 roku znaleźli w miejscowości 7 piekarzy, 3 rzeźników, 9 winnic gorzałczanych oraz 3 młyny. Ze względu na małą wielkość miasta mieszczanie lipniccy zwolnieni byli z obciążeń wojskowych i nie wyprawiali wozów na wojnę.

W sto lat później r. 1765 lustracja zastała tylko 4 piekarzy, 1 rzeźnika, ale za to 20 szewców i 20 gorzelników (!); hiberny płaciło miasto 206 zip. 12 gr. Ostatnim dzierżawcą starostwa był Fryderyk Józef Moszyński, płacił kwarty w r. 1772, 4790 złp. 4 gr. 12 den.

W mieście znajdowała się 3-klasowa szkoła ludowa, w której od 1797 roku uczył się sławny polski poeta i historyk Kazimierz Brodziński.

Wiek XIX Po rozbiorach Polski Lipnica Murowana znalazła się w zaborze austriackim. Starostwo lipnickie zajęli Austriacy, którzy od roku 1787 ogłosili wyprzedaż w 3-ch częściach. Wieś Rajbrot w roku 1811 kupił Dunikowski za zł. reńskich 48560, wieś Leszczynę w r. 1818 Ignacy Modelski za zł. reńskich 26227, resztę zaś posiadłości w r. 1834 Kazimierz Janota-Bzowski za 31250 zł. reńskich.

Ostatnim starostą lipnickim był hrabia Moszyński (zm. 1805). Pod koniec 1834 r. Kazimierz Janota-Bzowski kupił (za 31 250 zł) majątek w Lipnicy Dolnej, Lipnicy Górnej, Lipnicy Murowanej oraz folwark w Królówce. Po nim przejął majątek syn Izydor, a po jego śmierci w 1872 roku kupił go Kazimierz Lgocki. Od niego majątek kupił Antoni August Ledóchowski, a po jego śmierci w 1885 roku właścicielką była jego żona Józefina. Po I wojnie światowej majątek przejęła córka Franciszka. Do 1935 roku administrowała nim z mężem Mieczysławem Ledóchowskim, a potem samodzielnie do wybuchu II wojny światowej.

Miejscowa parafia rzymskokatolicka podlegała w XIX wieku diecezji tarnowskiej, dekanatu brzeskiego. Kościół murowany nieznanej fundacji został po zupełnym spaleniu został 24 czerwca 1824 r. odrestaurowany.

Austriacki spis statystyczny z 1872 roku wykazał, że Lipnica Murowana miała wówczas czynnego majątku 2004 zł. Ludność była uboga i trudniła się przeważnie garbarstwem oraz garncarstwem. Kasa pożyczkowa gminna miała 2891 zł. w. a. kapitału. Nieurodzajność gleby, przeważnie czerwonej garncarskiej gliny oraz niedostępność przestrzeni były powodem, że mimo nadań królewskich miasto nie rozwinęło się na większą skalę i mimo nazwy Lipnicy Murowanej, niczym się odróżniało od dwóch sąsiednich wsi, pozostając małym, drewnianym miasteczkiem. Do końca XIX wieku jedynym murowanym domem był dawny dworzec starościński, zwany pańskim domem.

Pod koniec XIX wieku miasto zajmowało przestrzeń 676 mórg i 880 sążni kwadratowych. Według spisu ludności z 1872 roku w miejscowości mieszkało 972 mieszkańców, z których prawie wszyscy byli katolikami z wyjątkiem kilku Żydów. Cała parafia obejmująca sąsiednie wsie Lipnicę Dolną, Lipnica Górną i Borównę, z ogólną ludnością w liczbie 3649 była wyznania rzymskokatolickiego oraz liczyła 185 izraelitów.

Wiek XX

W czasie I wojny światowej w miejscowości miały miejsce walki austriacko-rosyjskie. 11 listopada 1914 roku Lipnicę Murowaną, Rajbrot i okoliczne tereny zajęli Rosjanie przygotowując się do ataku na fortyfikacje Krakowa. Z tego okresu zachował się cmentarz wojenny nr 299 z grobami 63 żołnierzy, na którym pochowani zostali również polscy legioniści.

W 1934 r. Lipnica Murowana utraciła prawa miejskie.

W czasie II wojny światowej w Lipnicy Murowanej działał 12 Pułk Piechoty regionalny oddział Armii Krajowej. Przeprowadził on 26 lipca 1944 roku Akcję Wiśnicz – atak na niemieckie więzienie, która była jedną z największych akcji uwolnienia więźniów przez polskie podziemie przeprowadzonej w czasie niemieckiej okupacji Polski.

29 października 1944 roku Niemcy przeprowadzili pacyfikację wsi wraz z pacyfikacjami okolicznych miejscowości – Lipnicy Dolnej oraz Lipnicy Górnej. Wzięło w niej udział wojsko, policja oraz kolaborujące z niemieckim okupantem jednostki „własowców”.

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Lipnica Murowana. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie tarnowskim.

Czasy teraźniejsze Dzisiejsza Lipnica Murowana stanowi przykład zabudowy średniowiecznej osady miejskiej o charakterze targowym, zbudowanej w układzie owalnicowym wokół dość dużego (60 na 55 m) rynku. Pary ulic wychodzące z rogów rynku łączą się z ulicami obwodowymi. Parterowe domy podcieniowe w pierzejach rynku, zwrócone szczytami ku środkowi placu, zbudowano w XVIII wieku, w czasach, gdy miejscowość utraciła już swoje znaczenie. Są to głównie domy drewniane o konstrukcji zrębowej, nakryte dachami naczółkowymi, tylko niektóre częściowo murowane. Większość podcieni wspiera się na skromnie ozdobionych, drewnianych słupach. W 2003 roku kościół św. Leonarda został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Miejscowość znajduje się na małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej.

Zabytki Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego. zespół staromiejski – zabudowa dawnego miasta, w tym Rynku charakterystycznymi z drewnianymi domami podcieniowymi (patrz wyżej), oraz szczątkami murów obronnych, od których wzięła się nazwa miasta. W obrębie zespołu wyszczególniono następujące zabytki: kościół parafialny pw. św. Andrzeja Apostoła – gotycki z XIV wieku; kościół pw. św. Szymona z Lipnicy – barokowy z XVII wieku; Dom Starościński – kamienny z przełomu XVII/XVIII wieku, Rynek 3 (daw. 1); dom drewniany – z przełomu XVIII/XIX wieku, Rynek 22; Dawna szkoła trywialna – obecnie siedziba Izby Regionalnej, Rynek 30;

Inne Kościół cmentarny św. Leonarda z XV w., ze średniowieczną polichromią. Jeden z drewnianych kościołów w Małopolsce wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO (położony tuż za granicą miasta, w Lipnicy DolnejMapa gminy Lipnica Murowana.). Cmentarz wojenny nr 299 – Lipnica Murowana – cmentarz z I wojny światowej.

Przyroda i turystyka Miejscowość leży na terenie Wiśnicko-Lipnickiego Parku Krajobrazowego. Położona jest malowniczo wśród zalesionych wzgórz Pogórza Wiśnickiego. Najwyższe z nich to Szpilówka (516 m n.p.m.). Do atrakcji przyrodniczych i turystycznych należą: pomnik przyrody Kamienie Brodzińskiego pod jednym z wierzchołków Paprotnej, będący jedną z większych atrakcji turystycznych tej gminy położony na pograniczu miejscowości Lipnica Górna i Rajbrot,