Kampania filipińska (1941–1942)

thumb|Amerykańskie samoloty szturmowe A-27 na lotnisku Nichols Field na Filipinach w 1941 roku Kampania filipińska (1941–1942), znana także jako bitwa o Filipiny – inwazja na Filipiny dokonana przez siły japońskie podczas wojny na Pacyfiku pomiędzy 1941–1942 rokiem oraz obrona wyspy prowadzona przez wojska filipińskie i amerykańskie.

Siły obrony przekraczały siły japońskie w stosunku 3:1, jednak były one złożone z mieszanych jednostek w większości posiadających niewielkie doświadczenie bojowe, ponieważ rekrutowano członków Gwardii Narodowej, policji i nowo utworzonych jednostek Wspólnoty Filipińskiej, podczas gdy Japończycy używali swoich najlepszych żołnierzy pierwszej linii już na samym początku kampanii. Japońska 14 Armia Polowa także skoncentrowała swoje siły w pierwszym miesiącu kampanii, co przyczyniło się do szybkiego zajęcia większej części Luzonu.

Japońskie dowództwo, wierząc w to, że wygrało kampanię, podjęło strategiczną decyzję o skróceniu o jeden miesiąc ich harmonogramu dotyczącego działań w Holenderskich Indiach Wschodnich, wycofując swoje najlepsze dywizje i jednostki ich sił powietrznych na początku stycznia 1942 roku. Decyzja ta połączyła się razem z amerykańską decyzją o wycofaniu wszystkich sił obrońców na pozycje obronne na półwyspie Bataan, które z powodzeniem zostały utrzymane przez wojska amerykańskie i filipińskie przez następne cztery miesiące.

Po kapitulacji, swoje działania kontynuował ruch oporu. Największą organizacją partyzancką był Hukbalahap, podporządkowany Komunistycznej Partii Filipin. Natomiast większa część żołnierzy broniących się na terenie Bataanu została pojmana.

Podłoże Krótki rys historyczny Filipiny były kolonią korony hiszpańskiej od 1542 roku. W 1896 roku wybuchło powstanie antyhiszpańskie, na którego czele od 1897 roku stał gen. Emilio Aguinaldo. Od kwietnia 1898 roku powstanie toczyło się równolegle z wojną amerykańsko-hiszpańską. 12 czerwca 1898 roku powstańcy proklamowali niepodległość. Stany Zjednoczone po pokonaniu Hiszpanii nie uznały nowej republiki i nie zamierzały wycofać się z Filipin. 4 lutego 1899 roku doszło do starć zbrojnych, które trwały do 1901 roku. Filipiny stały się terytorium zależnym od Stanów Zjednoczonych. Posiadały jednak własny parlament, który od 1916 roku otrzymał duże uprawnienia w sprawach wewnętrznych. W 1918 roku rząd filipiński wysłał do Francji 6 tys. żołnierzy, którzy wzięli udział w I wojnie światowej. W 1934 roku Kongres Stanów Zjednoczonych przyjął ustawę Tydingsa – McDuffiego, która przyznała Filipinom autonomię na 10 lat i przewidywała po tym okresie przyznanie im niepodległościEncyklopedia II wojny światowej nr 14..., s. 240..

Siły aliantów Obrona wyspy znajdowała się w gestii armii filipińskiej i amerykańskiej. W połowie 1941 roku na czele departamentu Obrony Narodowej stał Teofilo Sison, natomiast szefem sztabu został gen. B. Valdes. Siłami amerykańskimi znajdującymi się na obszarze Filipin dowodził gen. George Grunert (tzw. Philippine Departament). Obszar Filipin podzielony został na 10 dystryktów wojskowych. Główną rolę w armii odgrywali oficerowie amerykańscy. W lipcu 1941 roku rząd amerykański zgodził się na utworzenie Sił Lądowych Stanów Zjednoczonych na Dalekim Wschodzie (United States Army Forces in the Far East), na czele których stanął gen. Douglas MacArthur. Armia filipińska w grudniu 1941 roku osiągnęła stan 100 tys. żołnierzy, w tym 22 532 stanowili Amerykanie. Żołnierze amerykańscy służyli głównie w jednostkach artyleryjskich i kawaleryjskich, przydzielonych do dywizji filipińskich. Oddzielną formacją była Gwardia Narodowa, w której służyło 8,5 tys. żołnierzy amerykańskich. Amerykanie posiadali także siły lotnicze (United States Far East Air Force), którymi dowodził gen. Lewis H. Brereton. Dysponowano 183 myśliwcami (107 P-40B i E, 48 P-35A i 28 P-26A) i 35 bombowcami B-17. Utworzono trzy korpusy (okręgi korpusów): Północny Luzon, Południowy Luzon oraz Visayas i Mindanao. Utworzono także siły rezerwowe, a artylerię obrony wybrzeża zorganizowano w dywizję obrony wybrzeżaEncyklopedia II wojny światowej nr 14..., s. 240–241..

Siły Północnego Luzonu dowodzone były przez gen. Jonathana Wainwrighta (dowództwo Fort Santiago) i składały się z: filipińskiej 11 Dywizji Piechoty gen. Williama E. Broughera (11. i 12 Pułk Piechoty oraz 11 Pułk Artylerii Lekkiej), filipińskiej 21 Dywizji Piechoty gen. Mateo Capinpina (21., 22. i 23 Pułk Piechoty oraz 21 Pułk Artylerii Lekkiej), filipińskiej 31 Dywizji Piechoty gen. C. Bluemela (31., 32. i 33 Pułk Piechoty oraz 31 Pułk Artylerii Lekkiej), 26 Pułku Kawalerii płk. Clintona A. Pierce’a oraz amerykańskiego 57 Pułku Piechoty. Żołnierze w pułkach piechoty posiadali różny stopień wyszkolenia. W pierwszych pułkach każdej dywizji znajdowali się żołnierze, którzy przeszli 13-tygodniowe szkolenie, w drugich żołnierze po 5-tygodniowym przeszkoleniu, natomiast w trzecim zgrupowano poborowych. W wielu dywizjach zrezygnowano z utworzenia trzeciego pułku, gdyż nie dysponowano wystarczającą liczbą poborowych. W pułku artylerii znajdowały się trzy dywizjony, pierwszy i trzeci wyposażony był w armaty polowe kalibru 75 mm, drugi w haubice kalibru 2,95 cala. Żadnemu z pułków nie dostarczono wystarczającej ilości wyposażenia, a trzeci dywizjon nie otrzymał uzbrojenia. Jednostki te broniły półwyspu Bataan i Zatoki ManilskiejEncyklopedia II wojny światowej nr 14..., s. 241..

Siły Południowego Luzonu dowodzone były przez gen. George’a M. Parkera Jr. (dowództwo Fort William McKinley) i składały się z: filipińskiej 1 Dywizji Piechoty gen. Fidela Segundo (1. i 3 Pułk Piechoty, 2 Pułk Piechoty i 1 Pułk Artylerii Lekkiej nie zostały sformowane), filipińskiej 41 Dywizji Piechoty gen. V. Lima (41., 42. i 43 Pułk Piechoty oraz 41 Pułk Artylerii Lekkiej), filipińskiej 51 Dywizji Piechoty gen. A.M. Jonesa (51., 52. i 53 Pułk Piechoty oraz 51 Pułk Artylerii Lekkiej) oraz filipińskiej 71 Dywizji Piechoty brygadiera C.A. Selleka (sformowano 71. pułk piechoty oraz 71 Pułk Artylerii Lekkiej). Siły Parkera osłaniały rejon na południe i na wschód od Manili.

thumb|left|Filipińscy skauci w Forcie McKinley strzelający z armaty przeciwpancernej 37 mm podczas treningu w 1941 roku Siły Visayas i Mindanao (dowództwo w Cebu City) dowodzone były przez gen. Williama F. Sharpa i składały się z: filipińskiej 61 Dywizji Piechoty gen. B.G. Chynowetha (61., 62. i 63 Pułk Piechoty oraz 61. pułk artylerii lekkiej), filipińskiej 81 Dywizji Piechoty gen. G.S. Forta (81., 82. i 83 Pułk Piechoty oraz 81 Pułk Artylerii Lekkiej) oraz filipińskiej 101 Dywizji Piechoty gen. J. Vachona. Wszystkie pułki artylerii nie otrzymały uzbrojenia, gdyż 17 grudnia zatopiono transportowiec SS „Corregidor”, który przewoził sprzęt wojskowy.

Obroną wybrzeża dowodził gen. George F. Moore, który dysponował czterema pułkami artylerii nadbrzeżnej. Siły rezerwowe stanowiły: 43. pułk kawalerii płk. J.P. Horana i Dywizja Filipińska gen. M.S. Lougha (31. pułk piechoty oraz 45. i 57 Pułk Kawalerii). Dywizja ta składała się w większości z żołnierzy amerykańskich, filipińskiej 91 Dywizji Piechoty gen. Luthera R. Stevensa oraz z Provisional Tank Group dowodzonej przez płk. Jamesa R.N. Weavera. W skład grupy wchodziły 192. batalion czołgów płk. Theodore F. Wickorda i 194. batalion płk. Ernesta B. Millera. Bataliony składały się etatowo z czterech kompanii i powinny posiadać (każdy) 54 czołgi lekkie M3 Stuart. Gdy jednostka znalazła się na Filipinach, jedna z kompanii 194. batalionu znajdowała się w Stanach Zjednoczonych, natomiast kompania D została skierowana na Alaskę. W związku z tym do 194. batalionu przeniesiono jedną kompanię ze 192. batalionuEncyklopedia II wojny światowej nr 14..., s. 241–242..

thumb|Japońskie średnie czołgi „Typ 89” nacierające w kierunku Manili Dodatkowo na Filipinach Amerykanie posiadali United States Asiatic Fleet i 16 Dystrykt Morski, bazowane w Manili, które stanowiły morską obronę Filipin. Dowodzone przez adm. Thomasa C. Harta siły Floty Azjatyckiej składały się z ciężkiego krążownika USS „Houston”, lekkiego krążownika USS „Marblehead”, 13 niszczycieli typu ClemsonEncyklopedia II wojny światowej nr 14..., s. 248. i 29 okrętów podwodnych oraz mniejszych jednostek. We wrześniu 1941 roku morskie siły patrolowe na Filipinach zostały wzmocnione poprzez przybycie sześciu kutrów typu PT z 3. Dywizjonu Kutrów Torpedowych. Tak samo jak w przypadku amerykańskich patroli na rzece Jangcy kanonierki także stały się częścią morskiej obrony Filipin: USS „Asheville” (zatopiony na południe od Jawy 3 marca 1942 roku), USS „Mindanao” (stracony 2 maja 1942 roku), USS „Luzon” (samozatopiony 6 maja 1942 roku, a następnie podniesiony z dna i wcielony do służby Japończyków), USS „Oahu” (zatopiony 5 maja 1942 roku) i USS „Quail” (samozatopiony 5 maja 1942 roku). W grudniu 1941 roku siły morskie zostały wzmocnione przez szkuner USS „Lanikai”.

Siły japońskie Japończycy powierzyli zadanie zdobycia Filipin 14 Armii, dowodzonej przez gen. Masaharu Hommę. Dysponował on 16. i 48 Dywizją Piechoty i samodzielną 65 Brygadą Piechoty. Dywizje piechoty wspierane były przez 4 Pułk Czołgów ppłk. Kumagaya (38 czołgów lekkich „Typ 95”) oraz 7 Pułk Czołgów płk. Sonody (32 czołgi średnie „Typ 89”). Wsparcie artyleryjskie (poza artylerią dywizyjną) zapewniały 45., 46. i 47 Pułk Artylerii oraz 30. i 31 Samodzielny Pułk Artylerii. 14 Armia dysponowała trzema samodzielnymi pułkami inżynieryjnymi, 12 kompaniami transportowymi oraz oddziałami sanitarnymi. Łącznie w 14 Armii znajdowało się 47 tys. żołnierzy, w tym 38 856 z wojsk lądowych, 4633 żołnierzy piechoty morskiej (samodzielnych oddziałów desantowych Marynarki Cesarskiej) oraz 3621 żołnierzy z jednostek lotniczychEncyklopedia II wojny światowej nr 14..., s. 242..

Przebieg kampanii Japońskie naloty powietrzne w pierwszych dniach kampanii thumb|Baza US Navy w Cavite płonąca po ataku japońskiego lotnictwa 10 grudnia 1941 roku Sztab gen. MacArthura został powiadomiony o ataku na Pearl Harbor 8 grudnia o godz. 3:30. Zarządzono alarm, jednak środki, jakie podjęto w celu odparcia ewentualnego ataku, były więcej niż skromne. Rankiem z lotnisk na Formozie wystartowało ponad 190 japońskich samolotów, które skierowały się na Luzon. Celem japońskiej wyprawy były amerykańskie lotniska – Clark Field i Nichols Field. Pierwsze samoloty bombowe nadleciały nad lotnisko Clark Field i rozpoczęły bombardowanie z pułapu 8000 m. Bombowce były poza zasięgiem amerykańskiej artylerii przeciwlotniczej, ale jak się okazało, Japończycy nie musieli być aż tak ostrożni. Artyleria amerykańska bowiem milczała. Na płycie lotniska zniszczonych zostało 18 ciężkich bombowców B-17B oraz 32 myśliwce. Wiele samolotów było uszkodzonych i nadawały się tylko na złom. W ten sposób podobnie jak na Hawajach Japończycy zapewnili sobie już w pierwszych godzinach przewagę w powietrzu. Tego dnia lotnictwo japońskie zniszczyło 103 samoloty alianckie na lotniskach filipińskichEncyklopedia II wojny światowej nr 14..., s. 247.. W następnym dniu ciężki nalot przeprowadzono na lotnisko Nichols Field, w wyniku którego nie nadawało się do użytku. Japońskie samoloty zaatakowały także bazę US Navy w Cavite nad Zatoką Manilską. 12 grudnia 12 bombowców B-17 oraz 27 myśliwców zostało wysłanych na lotniska polowe na wyspie Mindanao.

Japończycy ciągłymi bombardowaniami zmusili również flotę amerykańską, bazującą w stolicy Filipin – Manili, do opuszczenia tego rejonu i wycofania się do Holenderskich Indii WschodnichEncyklopedia II wojny światowej nr 14..., s. 247–248..

Japońskie lądowania i zdobycie Luzonu thumb|left|Japońskie czołgi i piechota podczas marszu przez dżunglę na półwyspie Bataan