mały|Tablica pamiątkowa w Krakowie mały|Krypta ks. Piotra Skargi w kościele Świętych Piotra i Pawła w Krakowie Piotr Skarga herbu Pawęża, SJSkrót łac. SI Societas Iesu używany także SJ z ang. Society of Jesus lub TJ pol. Towarzystwo Jezusowe zob. jezuici., inna forma nazwiska: Piotr Powęski, mylnie: Pawęski (ur. 2 lutego 1536 w Grójcu, zm. 27 września 1612 w Krakowie) – polski zakonnik rzymskokatolicki, jezuita, teolog, pisarz i kaznodzieja, czołowy polski przedstawiciel kontrreformacji, kaznodzieja nadworny Zygmunta III Wazy, rektor Kolegium Jezuitów w Wilnie, pierwszy rektor Uniwersytetu Wileńskiego. Sługa Boży, proboszczPrepozyta kapituły katedralnej nazywano proboszczem. kapituły katedralnej lwowskiej w 1564 roku, kanclerz kapituły katedralnej lwowskiej„Przyjaciel Chrześciańskiey Prawdy. Czasopismo teologiczne dla oświecenia i zbudowania kapłanów nayprzód, a potem katolickich chrześcian” (Przemyśl) R. VI (1838), z. IV, s. 139., wielki penitencjarz ustanowiony przez papieża Piusa V. Autor szeregu dzieł polemicznych, teologicznych, rozpraw dogmatycznych i duchowych takich jak: Żywoty świętych, Kazania sejmowe, przygodne i o Siedmiu Sakramentach.
Rodzina Piotr Skarga urodził się 2 lutego 1536 roku, jednak nie w samym Grójcu, lecz na północ od miasta przy drodze do wsi Kobylin, gdzie mieszkali jego rodzice. Jego ojcem był prawdopodobnie młynarz Michał Skarga, a matką Anna Świętek. Od 1593 roku matka Piotra Skargi występuje w dokumentach pod nazwiskiem Świętkowska, być może aby zatrzeć plebejskie korzenie i wspierać tezę o jej szlacheckim pochodzeniu. Dziadkiem Piotra Skargi był Jan Powęski. Według Janusza Tazbira wiele przemawia za tym, że Powęscy byli kmieciami, którzy ze wsi Powązki koło Mszczonowa przed 1523 rokiem przenieśli się do miasta Grójca. Według kronikarza zakonnego Jana Wielewickiego, Janowi Powęskiemu nadano półżartobliwy przydomek Skarga, który z czasem stał się nazwiskiem rodziny Powęskich. Według kronikarza zakonnego Jana Wielewickiego, dziad Piotra otrzymał przydomek Skarga, z powodu naprzykrzania się księciu Januszowi, panu na Mazowszu, częstymi skargami. Piotr Skarga był najmłodszy z rodzeństwa; miał 3 braci noszących imiona: Franciszek, Mikołaj i Stanisław (wszyscy oni mają w dokumentach wpisywane pochodzenie mieszczańskie) oraz 2 siostry. Herb rodu Skargów-Powęskich otrzymał dopiero od króla Zygmunta III Wazy, gdy dojrzały już kaznodzieja znalazł się w otoczeniu króla, natomiast sejm uznał szlachectwo Skargów za udowodnione 2 marca 1643 roku.
Życie i działalność Studia i początek działalności duszpasterskiej W latach 1552–1555 studiował na Akademii Krakowskiej, uzyskując stopień bakałarza na Wydziale Filozoficznym, następnie wysłany został przez Uniwersytet na dyrektora szkoły parafialnej przy kolegiacie św. Jana w Warszawie. Odznaczył się widocznie na tym stanowisku, bo kiedy kasztelan krakowski Jędrzej Tęczyński począł oglądać się za kimś, kto by potrafił być nauczycielem i wychowawcą jego syna, wzrok jego padł na Skargę. Przez trzy lata spełniał Skarga wzorowo swe obowiązki, żył przez ten czas na dworze wielkopańskim, przez dwa lata w Wiedniu blisko dworu cesarza Ferdynanda I. Dzięki doskonałemu wywiązaniu się z trudnych obowiązków na dworze pierwszego senatora Rzeczypospolitej był już zbyt znanym w kraju, by mu pozwolono piastować dalej skromny, choć zaszczytny, urząd w Warszawie. Skargą zajął się wnet arcybiskup lwowski Paweł Tarło, skłonił go bez trudu do obleczenia sukni duchownej, wyświęcił na subdiakona (1563).
W roku 1564 we Lwowie przyjął święcenie kapłańskie i jako kanonik zaczął działalność kaznodziejską m.in. przy katedrze lwowskiejEncyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995, wyd. WAM, Ignatianum, Kraków 2004..
Pobyt w Rzymie W roku 1568, po rozmowie z Szymonem Wysockim, zdecydował się na wstąpienie do zakonu jezuitów. 2 lutego 1569 w święto Matki Boskiej Gromnicznej, został przyjęty od generała zakonu Franciszka Borgiasza do nowicjatu jezuickiego św. Jędrzeja w Rzymie. Generał zakonu widząc cnoty i wiedzę ks. Piotra Skargi uwolnił go od wielu przygotowań i uznał za uzdolnionego do poświęcenia się studiom teologicznym.
9 czerwca 1570 r. spotkało ks. Skargę zaszczytne wyróżnienie – ojciec Święty Pius V zamianował go wielkim penitencjarzem u św. Piotra, z czym łączyła się władza odpuszczania najcięższych grzechów, takich, które może odpuszczać tylko sam papież.
Po dwóch latach pobytu ks. Skargi w Rzymie generał zakonu odesłał go do Polski, mając na uwadze, że taki kapłan będzie bardzo pożyteczny we własnej Ojczyźnie.
Po powrocie do Polski Po powrocie zajął się ks. Skarga zakładaniem w Polsce kolegiów jezuickich (był m.in. przewidziany na pierwszego rektora Kolegium w Poznaniu, którym ostatecznie został Jakub Wujek), a także działalnością filantropijną (założył w Krakowie Bank Pobożny dla ochrony ludzi przed lichwą i Arcybractwo Miłosierdzia).
W Krakowie założył lombard dla ubogich, pierwowzór instytucji charytatywnej, tzw. Komorę Potrzebnych (tj. „potrzebujących”).
Był wybitnym duszpasterzem. Zapisał się jako inicjator wielu kolegiów jezuickich, np. w Połocku (był tu pierwszym rektorem, 1582–1586), Rydze, Dorpacie, Lublinie.
Był pierwszym rektorem Akademii Wileńskiej (1579–1584). Od 1588 roku przez 24 lata pełnił funkcję nadwornego kaznodziei Zygmunta III Wazy, który cenił go za wyjątkową osobowość i talenty krasomówcze. Stał się zwolennikiem ograniczenia władzy Sejmu i zwiększenia władzy królewskiej. Piętnował wady polskiej szlachty. Był przeciwnikiem przyjęcia przez Zygmunta III korony szwedzkiej. Uczestniczył w synodzie brzeskim w 1596, podczas którego zawarto unię brzeską. Prawdopodobnie był autorem wygłoszonego wtedy przemówienia posłów królewskich.
Skarga został pochowany w kościele św. Piotra i Pawła w Krakowie. Jego płyta grobowa znajduje się przed wielkim ołtarzem, a krypta jest udostępniona dla zwiedzających.
Twórczość W swojej twórczości Skarga prezentuje bogaty, ornamentacyjny styl oratorski o kunsztownej konstrukcji z wpleceniem wydarzeń z historii Polski w prozę stylizowaną na biblijne księgi prorockie. Narrator jawi się jako profetyczny obrońca wartości i tradycji narodowej, a także wiary chrześcijańskiej. Wizerunek Skargi jako natchnionego narodowego kaznodziei utrwalili romantycy przede wszystkim Adam Mickiewicz i Cyprian Kamil Norwid, a także malarz Jan Matejko (Kazanie Skargi).
Skarga głosił kult ascezy, wskazywał na znaczenie celibatu i pielgrzymek. Reprezentując stanowisko katolickie, swoje argumenty opierał na Piśmie św., wskazując na potrzebę wykorzenienia herezji w celu odnowy silnego państwa. Mimo iż był przeciwny ugodowemu dialogowi międzywyznaniowemu oraz tolerancji religijnej opartej na kryteriach politycznych, sprzeciwiał się nawracaniu kogokolwiek przemocą, gdyż mogłoby to doprowadzić do wojny domowejPiotr Skarga na patrona 2012 roku? na rp.pl.. Krytykował protestanckie odłamy chrześcijaństwa, m.in. kalwinizm, luteranizm i braci polskich i polemizował z ich przedstawicielami. Ponadto propagował ideę unii Kościoła katolickiego z Kościołem prawosławnym.
Najbardziej dziś znane i cenione dzieło królewskiego kaznodziei – Kazania sejmowe – nie było utworem cenionym za życia twórcy. Już w latach dwudziestych XX wieku Adam Bergi dowiódł, że owe kazania nigdy nie zostały wygłoszone. Mimo kilku wznowień Kazania sejmowe nie doczekały się za życia twórcy samodzielnego wydania (ukazywały się wyłącznie jako dodatek do innych tekstów), nie odbiły się także szerszym echem w ówczesnej opinii publicznej (w przeciwieństwie do innych jego tekstów). Z rzadka wspominali o nich tylko następcy Skargi na dworze królewskim. Utwór jako pomnik polskiego języka literackiego i utwór o istotnej wartości politycznej odkryto dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku, gdy polityczne proroctwa (Skarga stylizował tekst kazań na proroctwo w myśl XVI-wiecznych norm retorycznych) upadku państwa nabrały charakteru rzeczywistego zagrożenia. Niezmiennie od chwili wydania aż do połowy XX wieku ogromną poczytnością i uznaniem cieszyły się Żywoty świętych, prawdopodobnie najpopularniejsza (w przeliczeniu na procentowy udział ludności zalfabetyzowanej w społeczeństwie) polska książka wszech czasówHenryk Barycz: „Z dziejów jednej książki”, [w:] tegoż: Z epoki renesansu i baroku, s. 656–660..
Idee i poglądy Myśl polityczna i moralna Piotr Skarga jest ważnym myślicielem politycznym swojego okresu. Najważniejszą prezentacją jego idei są Kazania sejmowe. Skarga był krytyczny wobec demokracji szlacheckiej, będąc zwolennikiem wzmocnienia władzy królewskiej.
Skarga krytykował ustrój Rzeczypospolitej, wskazując na jego postępujące zepsucie i zbliżająca się zagłada. Sposobem na jego naprawienie jest przywrócenie jednolitości religii (zniszczone przez reformację), wzmocnienie władzy króla oraz odbudowa cnót. Cnoty obywatelskie muszą być związane z moralnością chrześcijańską.
Koncepcje polityczne i moralne Skargi opierały się na hierarchicznej wizji rzeczywistości. Trzema najważniejszymi elementami jego myśli politycznej były mądrość, prawo i wolność. Hierarchia mądrości obejmowała mądrość Bożą (wieczna i niestworzona), mądrość ziemska (dotycząca kwestii materialnych, rozum), mądrość bydlęcą (przynależącą także zwierzętom) oraz diabelska (objawiającą się np. porzuceniem starania o jedność wiary poddanych). Hierarchia prawa obejmowała prawo przyrodzone (nakaz Boga wpisane w ludzkie serce, wieczne i niezmienne), prawo Boskie pisane (zawarte w Piśmie świętym), prawo kościelne i prawo świeckie. Hierarchia wolności obejmowała wolność chrześcijańska (niezależność od diabła, wolność od grzechu), wolność dobra (podlegania chrześcijańskiej władzy aprobowanej przez obywateli), wolność złota (wolność od władzy tyrańskiej) i wolność piekielna (wolność oparta na bezprawiu i niepodleganiu żadnej władzy). Te rozróżnienia służyły Skardze do oceny polityki i ustroju Rzeczypospolitej.
Innowiercy Skarga był przedstawicielem kontrreformacji. Upatrywał w protestantyzmie źródło utraty jedności religijnej i zepsucia społeczeństw i ustrojów. Był zażartym krytykiem jej przedstawicieli, a także koncepcji pokojowego współistnienia różnych odłamów chrześcijaństwa (np. konfederacji warszawskiej):
W 1606 roku podczas sejmu w ostatniej chwili, nocą, zdołał przekonać biskupów i króla by wycofali się ze wcześniejszej zgody na uchwalenie przepisów wykonawczych do Konfederacji Warszawskiej, które karałyby sprawców napadów na protestanckie zbory, szkoły i mieszkania. Incydent zwany "nocą jezuitów" doprowadził do rozejścia się sejmu bez uchwał i był jedną z przyczyn wybuchu Rokoszu Zebrzydowskiego.
Radykalizm religijny Skargi doprowadził do jego niepopularności wśród mas szlacheckich, w wolności wyznaniowej i prawomocności konfederacji warszawskiej upatrujących jeden z czynników konstytutywnych dla „złotej wolności szlacheckiej”. W czasie i po rokoszu pod adresem Skargi wydano wiele pism krytycznych wobec niego, również katolickich autorówS. Barczewski, Piotr Skarga w publicystyce Rokoszu Zebrzydowskiego, Acta Universitatis Lodziensis, 2013, s. 97-111.. Jak podaje Mariusz Markiewicz, był „oskarżany przez szlachtę, nie tylko protestancką, o prowadzenie polityki niezgodnej z interesami Rzeczypospolitej, podporządkowanej idei kontrreformacji”. Upatrując źródła wszystkich problemów Rzeczypospolitej w wolności sumienia, Skarga podważał bowiem utrwaloną w świadomości szlachty tradycję państwową opartą na współistnieniu wyznań.