Roman Haubenstock-Ramati

Roman Haubenstock – a od roku 1943 Roman Haubenstock-Ramati (ur. 27 lutego 1919 w ToniachSprawozdanie Dyrekcji II. Państwowego Gimnazjum im. św. Jacka w Krakowie za rok szkolny 1934/5, 1935/6 i 1936/7, s. 48, Kraków, 1937., zm. 3 marca 1994 w Wiedniu) – polski i austriacki kompozytor i grafik żydowskiego pochodzenia.

Życiorys Urodził się w Toniach, podkrakowskiej wsi (wówczas gminie jednostkowej), dopiero od roku 1941 wcielonej w obszar Krakowa. Uczęszczał do II Państwowego Gimnazjum im. św. Jacka w Krakowie, gdzie złożył egzamin dojrzałości w 1937 r. Następnie studiował muzykologię i filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz w krakowskim Konserwatorium Towarzystwa Muzycznego grę skrzypcową i teorię muzyki u Stefana Schleichkorna. Następnie w latach 1934–1937 doskonalił grę na skrzypcach i studiował kompozycję pod kierunkiem Artura Malawskiego. Od 1937 do 1940 był uczniem Józefa Kofflera, Tadeusza Zygfryda Kasserna, Seweryna Barbaga i Adama Sołtysa w konserwatorium Lwowskiego Towarzystwa Muzycznego.

W 1941 został aresztowany przez władze radzieckie pod zarzutem szpiegostwa i zesłany przez Odessę do Tomska – później amnestionowany dla możliwości wstąpienia jako muzyk wojskowy do Armii Andersa, z którą dotarł przez Turkmenistan, Afganistan, Iran, Irak i Jordanię do Palestyny w 1942 r.

Tutaj, podczas kilkuletniego pobytu – w 1943 r. przybrał drugi człon nazwiska – „Ramati”, występując już od tego momentu jako Roman Haubenstock-Ramati.

Po powrocie do Krakowa był redaktorem „Ruchu Muzycznego” (1947–1949), a następnie kierownikiem redakcji muzycznej krakowskiej rozgłośni Polskiego Radia (1948–1950).

W 1952 wyemigrował z Polski do Izraela, gdzie założył Państwową Bibliotekę Muzyczną w Tel Awiwie. W latach 1954–1956 wykładał też kompozycję w Akademii Muzycznej, będąc jedynym kompozytorem awangardowym wśród wykładowców tej uczelni. Muzyka, którą komponował w Izraelu, okazała się zdecydowanie zbyt zaawansowana i instrumentaliści nie potrafili jej wykonać. Z pomocą przyszedł niemiecki muzykolog Heinrich Strobel, dzięki któremu w 1955 w Donaueschingen odbyło się prawykonanie Recitativo ed aria (Konzert für Cembalo und Orchester, 1954), które przyniosło Haubenstockowi-Ramatiemu pierwszy poważny sukces kompozytorski.

W 1957 przeniósł się do Paryża, gdzie pracował w studiu muzyki konkretnej Pierre’a Schaeffera. Jesienią tego samego roku zamieszkał na stałe w Wiedniu, a w 1960 otrzymał obywatelstwo austriackie. Do 1971 pracował w wydawnictwie muzycznym Universal Edition jako lektor i konsultant. W latach 1973–1989 był profesorem kompozycji w wiedeńskiej Hochschule für Musik und Darstellende Kunst, w której prowadził także Institut für Elektroakustik. Wśród jego uczniów byli Beat Furrer, Edward Bogusławski, Bronisław Kazimierz Przybylski.

Był profesorem wizytującym w Yale i na uniwersytetach w Buenos Aires, Sztokholmie. Prowadził też kursy kompozytorskie i współczesnej notacji muzycznej m.in. w Darmstadt (1964, 1965), Bilthoven (1967), Buenos Aires (1968), Tel-Awiwie (1967–1972), Sztokholmie (1969), San Francisco (1972).

Za wybitne zasługi dla muzyki austriackiej został uhonorowany w 1981 nagrodą Großer Österreichischer Staatspreis für Musik.

Twórczość Jego twórczość, która wyrosła z tradycji drugiej szkoły wiedeńskiej, jest jej dodekafoniczną kontynuacją i rozwinięciem, poprzez stosowanie nowych technik kompozytorskich (aleatoryzm, sonorystyka) oraz muzyki konkretnej i elektroakustycznej. Odrzucił dotychczasową logikę formy muzycznej i sens traktowania jej jako procesu. Zaproponował nowe rozwiązania formalne, np. otwartą formę mobilną (seria utworów zwanych mobilami), w której elementy można dowolnie ze sobą łączyć i zmieniać. Powstała w ten sposób muzyka jest niezwykle obiektywna, abstrakcyjna, niepodobna do konwencjonalnej nowej muzyki. Wprowadził też formę wielowarstwową, zestawiająca czynniki czasu i przestrzeni oraz ideę wielowymiarowości, rozumianej zarówno jako zwielokrotnienie muzycznych kształtów, jak i rozchodzenie się dźwięków w przestrzeni. Taką przestrzenną strukturę zastosował np. w operze Amerika (1966).

W 1967 powstała pierwsza z trzech kompozycji orkiestrowych z cyklu Tableau, pomyślanych kalejdoskopowo, z muzyką rozwijającą się z kilku wątków fakturalnych, traktowanych niemal tematycznie. Partytury tych utworów oparte są na specyficznym zapisie: po prawej stronie jest koordynacyjny diagram partyturowy będący muzycznym uogólnieniem, z którego dyrygent korzysta w czasie wykonania, po lewej zaś – szczegółowe komentarze, mające formę mikrokompozycji realizowanych w najdrobniejszych szczegółach. Innym rodzajem innowacji wprowadzonej przez Haubenstocka-Ramatiego w muzyce orkiestrowej były utwory o specyficznie dobranej obsadzie, ściszonej dynamice i charakterystycznym dla jego idiomu subtelnym, eterycznym brzmieniu, świadczącym o wielkiej wrażliwości autora na barwę i atmosferę kompozycji.

W utworach chóralnych wykorzystał fakturę opartą nie tylko na śpiewie, ale również na mowie, z różnymi jej deformacjami i dynamiką (od szeptu do krzyku). W muzyce fortepianowej wprowadził niemal wszystkie kombinacje fakturalne i osiągnął nowy kształt dźwiękowy, dzięki deformacji spowodowanej masowym brzmieniem nawet 16 fortepianów równocześnie (cykl Miroirs). Utwory kameralne ujął w różnych, często zwielokrotnionych obsadowo formatach (np. seria Multiple), tworząc kompozycje niekonwencjonalne, odległe od stereotypów nowej muzyki kameralnej, a przy tym zapisane w sposób hermetyczny, wręcz elitarny.

Haubenstock-Ramati był najważniejszym europejskim pionierem graficznej notacji. Stworzył i teoretycznie uzasadnił nowe formy zapisu grafiki muzycznej, w tym nowe konstrukcje rytmu, polegające na nawarstwieniu wartości zwykłych, podziałowych i tzw. irracjonalnych. Tym samym stworzył często wykorzystywane w swojej twórczości modele, w których czas, podział rytmiczny i faktura podlegają nowym prawom kompozycyjnym. Jego partytury graficzne są traktowane nie tylko jako muzyczny zapis utworów, ale i autonomiczne dzieła sztuki. Pierwszą ich wystawę zatytułowaną Musikalische Grafik zorganizował w Donaueschingen w 1959.

Życie prywatne Był synem Samuela (z zawodu rolnika) i Reginy z d. Gronner (zawarli związek małżeński dnia 20 lutego 1916 r. w Krakowie). Ich syn, Roman Haubenstock (ur. w Toniach, w domu nr 104) miał czworo rodzeństwa: dwóch starszych braci – Jana Jakuba i Józefa, oraz młodszych – siostrę Zofię i brata – Henrykahttps://www.geni.com/people/Samuel-Haubenstock/6000000023129480960. Po powrocie do Polski w 1947 r., już jako Roman Haubenstock-Ramati – zawarł dnia 13 listopada 1948 r. w Krakowie związek małżeński z Emilią z d. Perlberger. Dnia 9 czerwca 1955 w Tel Awiwie urodził im się syn – Alexander.

Kompozycje (na podstawie materiałów źródłowych)

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Kompozytorzy XX wieku Kategoria:Austriaccy kompozytorzy Kategoria:Polscy kompozytorzy muzyki poważnej Kategoria:Austriaccy muzycy Kategoria:Ludzie związani z Wiedniem Kategoria:Muzycy związani z Krakowem Kategoria:Żydzi związani ze Lwowem Kategoria:Polscy Żydzi Kategoria:Ludzie urodzeni w Krakowie Kategoria:Urodzeni w 1919 Kategoria:Zmarli w 1994