thumb|Austro-Węgry (Przedlitawia i Zalitawia, z granicą na Litawie) oraz Bośnia Kryzys bośniacki − kryzys międzynarodowy wywołany w 1908 roku austro-węgierską aneksją okupowanego od 1878 roku (na mocy traktatu berlińskiego) sąsiedniego terytorium Bośni-Hercegowiny, formalnie części Imperium OsmańskiegoAndrzej Chwalba Historia powszechna. Wiek XIX wyd. 2009, s. 411-412. Kryzys i napięcie w stosunkach międzynarodowych wynikły z aspiracji sąsiedniego niepodległego Królestwa Serbii do włączenia tego serbskojęzycznego terytorium do własnego państwa. Ostatecznie naciski mocarstw europejskich na Turcję i Serbię spowodowały w 1909 roku uznanie przez oba państwa aneksjiHistoria świata Encyklopedia PWN t. 1 (A-F), wyd. 2008, s. 374.
Historia W połowie XIV wieku Imperium Osmańskie wtargnęło z Azji Mniejszej na Bałkany. W 1463 roku całe Królestwo Bośni zostało podbite przez Imperium Osmańskie. W 1580 roku Bośnia i Hercegowina zostały połączone jako część imperium. Z upływem wieków turecka władza na Bałkanach jednak słabłaJan Palmowski Słownik najnowszej historii świata 1900-2007 wyd. 2008, t. 1, s. 108, a cesarstwo osmańskie chyliło się ku upadkowi. Na mocy postanowień kongresu berlińskiego (1878), który zakończył zwycięską wojnę Rosji z Turcją Osmańską - X wojnę rosyjsko-turecką (1877–1878)Georges Duby Atlas historii świata, wydanie polskie 2010, s. 232, Austro-Węgry otrzymały pod „tymczasową opiekę” (zbrojną okupację) Bośnię z Hercegowiną, zamieszkane przez Słowian południowychGeorges Duby Atlas historii świata, wydanie polskie 2010, s. 231. Spotkało się to z niezadowoleniem Serbii, która również miała ochotę na ten teren, zamieszkany przez wielu SerbówJ.H. J. Andriessen I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, s. 14-15Georges Duby Atlas historii świata, wydanie polskie 2010, s. 232. Austro-Węgry uważały, że tylko one miały prawo do podporządkowania sobie BałkanówTheo Aronson Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, s. 66-67. Bośnia i Hercegowina pozostały w granicach imperium tureckiego, jednak miały posiadać wspólną austro-węgierską administracjęAndrzej Chwalba Historia powszechna. Wiek XIX, wyd. 2009, s. 402-405. Austria krwawo tłumiła wybuchające na zaanektowanym obszarze powstania przeciw niejRyszard Wojna Leksykon XX wieku. Najważniejsze wydarzenia, wyd. 2000, s. 35-36.
thumb|Imperium Osmańskie i jego sąsiedzi w 1900 Austro-Węgry traktowały Królestwo Serbii jako kraj zależny. Wywoływało to w Serbii niezadowolenie, którego wynikiem były zawiązywane spiski. Od 1882 roku tron królewski Serbii zajmował Milan I Obrenowić, uległy wobec Austro-Węgier. W 1889 roku Milan I Obrenowić został zmuszony do abdykacji na rzecz swego syna, Aleksandra I Obrenowicia. Zmiana władcy nie przyniosła jednak zmiany w stosunku wobec Austro-Węgier; Aleksander I kontynuował politykę ojca. Na przełomie XIX i XX wieku Serbia była uzależniona gospodarczo od Austro-Węgier. W nocy 10 na 11 czerwca 1903 roku Aleksander I został zamordowany wraz z żoną i ministrem wojny w trakcie zamachu stanu przeprowadzonego przez serbskich oficerów. To zabójstwo zakończyło dynastię ObrenowiciówJ.H. J. Andriessen I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, s. 42-49. Po śmierci tego akceptowanego przez Wiedeń króla serbskiego, już w tym samym roku rozpoczął się stan napięcia w stosunkach między Austro-Węgrami a SerbiąAndrzej Chwalba Samobójstwo Europy. Wielka wojna 1914-1918 wyd. 2014, s. 29.
thumb|210px|left|Satyra z 1908, personifikacja: Austro-Węgry (po lewej) i Bułgaria (w środku) rozrywają terytorium bezradnej Turcji W czerwcu 1903 roku tron królewski Serbii objął kolejny władca, Piotr I Karadziordziewić, który propagował koncepcję Wielkiej Serbii. Według jego wizji wszyscy Słowianie południowi powinni żyć w jednym państwie. Zamierzał uwolnić „braci Słowian” spod władzy tureckiej i austro-węgierskiejTheo Aronson Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, s. 88. Tę koncepcję rozległego państwa bardzo chętnie poparł serbski rząd, armia i społeczeństwo, a Piotr I oficjalnie deklarował zamiar połączenia z serbską ojczyzną Bośni i Hercegowiny. Serbii, odnajdującej się w opozycji do Austro-Węgier, chętnie pomocy udzielało Imperium Rosyjskie i oba kraje nawiązały ścisłe stosunki. Rosja chciała uzyskać swobodny dostęp do Morza Śródziemnego i jego szlaków handlowych (otwarcie korytarza przez Cieśniny tureckie – Dardanele i Bosfor, obie kontrolowane przez Turcję)For The History Channel. Film dokumentalny: I wojna światowa Śmierć chwały, 1997.J.H. J. Andriessen I wojna światowa w fotografiach, wyd. pol. 2011, s. 33.. Zacieśnianiu stosunków sprzyjały dodatkowo wspólna religia (prawosławie) i wspólne, słowiańskie korzenie. Rosja była żywotnie zainteresowana uzyskaniem jak największych wpływów na Bałkanach, dlatego była przychylna zamętowi, jaki Serbia mogła wywoływać w tym regionie. Rosjanie dodatkowo potajemnie wspierali ruchy rewolucyjne w Austro-Węgrzech, np. serbską organizację Czarna Ręka. Serbia stała się najważniejszym elementem rosyjskiej polityki antyaustriackiejTheo Aronson Zwaśnieni monarchowie Tryumf i tragedia europejskich monarchii w latach 1910-1918, wyd. polskie 1998, s. 101.
Na krawędzi wojny Serbia zaczęła już otwarcie poświęcać wszystkie swoje siły na agresję w Bośni i Hercegowinie. W latach 1906–1909 miała miejsce świńska wojna, konflikt gospodarczy pomiędzy Austro-Węgrami a Serbią. W końcu Austro-Węgry postanowiły zaanektować Bośnię i Hercegowinę, aby armia zaprowadziła tam porządek. Klęski ponoszone przez Turcję wywołały w lipcu 1908 roku rewolucję młodoturecką, co wykorzystały Austro-Węgry. Zadziałały będąc pewne poparcia Cesarstwa Niemieckiego, wynikającego z zawartego sojuszu (trójprzymierze). Cesarz Franciszek Józef I w specjalnym manifeście z 5 października 1908 roku ogłosił aneksję Bośni i HercegowinyHistoria polityczna świata XX wieku. 1901-1945, pod redakcją Marka Bankowicza, wyd. 2004, s. 34-35. Budapeszt wyraził zgodę na aneksję pod warunkiem, że ziemie te nie zostaną włączone do ChorwacjiStevan K. Pavlowitch Historia Bałkanów (1804-1945), wyd. 2009, s. 199. Sytuację w regionie zaostrzyło ogłoszenie tego samego dnia niepodległości od Turcji przez Księstwo Bułgarii.
thumb|Przechodnie w Sarajewie czytają proklamację aneksji, 7 października 1908 Konflikt wywołał uruchomienie systemów sojuszy. Poparcie Serbii przez Rosję, konkurującą z Austro-Węgrami na Bałkanach i przedstawiającą się jako protektor Słowian południowych, doprowadziło Austrię (wspieraną twardo przez Niemcy) i Rosję z Serbią oraz Czarnogórą na krawędź wojny. Wiedeń bezskutecznie próbował zjednać sobie Petersburg (ówczesną stolicę Rosji) obietnicami poparcia żądań dotyczących prawa przepływu rosyjskich okrętów przez Dardanele. W Belgradzie (stolicy Serbii) doszło do spontanicznych manifestacji przeciwko Wiedniowi. Serbia podpisała układ z Czarnogórą, w którym wzajemnie potępiły aneksję i zażądały zwołania specjalnej konferencji europejskiej w celu omówienia tej sprawy. W końcu Serbia chciała przyjąć jako rekompensatę od Austro-Węgier któryś z portów nad Morzem Adriatyckim, jednak Austro-Węgry odrzuciły tę propozycję. Monarchia naddunajska zarządziła częściową mobilizację i skierowała dodatkowe oddziały na granice z Serbią i Czarnogórą. Zapewniając sobie przychylność Turcji, Austro-Węgry zaproponowały jej odszkodowanie w wysokości 2,5 mln funtów tureckich w złocie oraz przekazanie okupowanego Sandżaku Nowopazarskiego, który oddzielał Serbię od Czarnogóry. Po przyjęciu oferty, w lutym 1909 roku został podpisany stosowny układ austro-węgiersko-turecki. Ryzyko wybuchu wojny zostało zażegnane w wyniku ostatecznego ustąpienia Rosji, która była osłabiona przegraną wojną rosyjsko-japońską (1904-1905) i rewolucją 1905 roku. Postępowaniem Austro-Węgier został jednak boleśnie upokorzony car rosyjski. Na anektowanym terytorium został wprowadzony surowy reżim okupacyjnyGuido Knopp Tajemnice XX wieku, wyd. 2009, s. 35. W 1910 roku Franciszek Józef I nadał Bośni i Hercegowinie konstytucję.
Wydarzenia spowodowały zbliżenie Rosji i Serbii, narastanie wrogości między Rosją a Austro-Węgrami oraz zacieśnianie stosunków austro-węgiersko-niemieckichDavid Jordan Historia I wojny światowej. Bałkany, Włochy i Afryka 1914-1918, wyd. 2011, s. 11. Po zaistnieniu kryzysu bośniackiego, jeszcze w tym samym roku został przygotowany plan ataku na Serbię, który nastąpił po zamachu w Sarajewie (28 czerwca 1914). Wówczas lokalna wojna austriacko-serbska, która miała być kolejną wojną bałkańską, w ciągu kilkunastu tygodni przerodziła się w I wojnę światową.
Zobacz też
Kocioł bałkański
Bibliografia
Aneksja Bośni i Hercegowiny, 1908
Przypisy
Kategoria:1908 w Austro-Węgrzech Kategoria:1908 w Rosji Kategoria:1908 w Imperium Osmańskim Kategoria:Bośnia i Hercegowina w XX wieku Kategoria:Historia Serbii