Kościół farny w Umeå (szw. Umeå stads kyrka) – kościół luterański położony w centrum Umeå, (region terytorialny Västerbotten, część historyczna Norrland) przy ul. Storgatan naprzeciwko parku Vänortsparken, nad północnym brzegiem rzeki Ume.
Został zbudowany jako trzynawowy kościół halowy w stylu neogotyckim z więżą ustawioną z boku nawy głównej przy fasadzie północnej. Kościół został zaprojektowany przez architekta miejskiego Fredrika Olausa Lindströma i zbudowany w latach 1892–1894 z cegły na kamiennej podmurówce. Jest trzecim kościołem na tym miejscu. Obecny jego wygląd różni się w pewnej mierze od pierwotnego, ponieważ był on trzy razy restaurowany oraz przebudowywany.
Należy do Kościoła Szwecji.
Kościół farny w Umeå ma status zabytku sakralnego według rozdz. 4 Kulturminneslagen (pol. Prawo o pamiątkach kultury), ponieważ został wzniesiony do końca 1939 (3 §).
Historia XVII w. Budowę pierwszego kościoła na obecnym miejscu rozpoczęto w 1646. Kościół zlokalizowano na skraju ówczesnego miasta ponieważ zaplanowano przy nim miejsce na pochowek zmarłych. Rząd przeznaczył 100 talarów na budowę świątyni, natomiast resztę środków finansowych zgromadzili mieszkańcy miasta. Po trzech latach budowy kościół był w stanie nadającym się do użytku. Była to świątynia jednonawowa, wzniesiona z bali drewnianych. Nawa składała się z czterech przęseł wspartych na drewnianych filarach ustawionych parami. W szczycie zachodnim była wieża. Wejście i cały teren przykościelny otaczało murowane ogrodzenie. Nowo utworzona parafia miejska stanowiła część większej jednostki administracyjnej kościoła Szwecji pod nazwą Umeå landsförsamling i miała z nią wspólnego proboszcza, który wygłaszał kazania w nowym kościele farnym w każdą trzecią niedzielę miesiąca oraz z okazji głównych świąt. W latach 1656 i 1659 kościół otrzymał dwa dzwony, które umieszczono na rusztowaniu w północno-zachodnim narożniku działki. W 1694 król Karol XI wziął udział w nabożeństwie w kościele farnym a mieszczanie wykorzystali okazję aby wyrazić wobec monarchy potrzebę posiadania większego kościoła, jako że wzrosła liczba mieszkańców miasta. Król przychylił się do prośby i sam podarował sporą sumę na ten cel a ponadto dał miastu prawo do zbierania składek na rozbudowę świątyni we wszystkich kościołach diecezji. Za zebrane środki rozbudowano kościół nadając mu formę zbliżoną do krzyża greckiego. Ostatnie lata III wojny północnej przyniosły inwazję floty rosyjskiej na wschodnie wybrzeża Szwecji. Na jesieni 1714 oddziały rosyjskie spaliły znaczna część Umeå, kościół jednak ocalał. Następny atak Rosjan w maju 1720 miał już jednak poważniejsze następstwa tak dla miasta jak i dla jego mieszkańców. Kościół został splądrowany i spalony, w poszukiwaniu wartościowych rzeczy splądrowano również trumny zmarłych spoczywających na przykościelnym cmentarzu. W czerwcu 1721 oddziały rosyjskie raz jeszcze zaatakowały miasto i spaliły tymczasowy kościół, który mieszkańcy zdążyli wznieść na miejscu poprzedniego. Okoliczna ludność mocno ucierpiała w wyniku tego ataku. Jedyną częścią kościoła, która wyszła cało z opresji, była wolnostojąca dzwonnica przykościelna.
XVIII w. thumb|left|240px|Wygląd kościoła w latach 80. XIX w W 1720 rząd Szwecji udzielił miastu Umeå prawa do zbierania ofiar na nowy kościół farny w diecezjach Härnösand i Uppsala, jednak zebrana kwota okazała się niewystarczająca. Zaapelowano w tej sytuacji do mieszkańców całego rejonu, którzy wykazali się dużą ofiarnością, pomimo że sami mocno ucierpieli w wyniku napadu Rosjan. W 1723 zarządzono zbiórkę państwową ale zanim zaczęto wznosić nowy kościół na miejscu poprzedniego, zażądano od mieszkańców Umeå wkładu własnego. Nowy kościół obył też kościołem drewnianym na planie krzyża, miał jednak większe wymiary od poprzednika – był dłuższy na osi wschód-zachód. Pozostałe ramiona krzyża miały te same wymiary co poprzednio. Pokrywający poszczególne części stromy dach był dwuspadowy, zakończony prosto i pokryty nasmołowanym gontem. Na przecięciu naw zbudowano sygnaturkę zwieńczoną żelaznym, spiczastym hełmem. Ściany zewnętrzne były oszalowane pomalowanymi na czerwono deskami. Drewniany strop wewnątrz dzielił się na pięć części. Łęki sklepienne podtrzymujące każdą z nich wspierały się na czterech wolnostojących filarach. Ściany wewnątrz były pobielone wapnem. Na stropie namalowano kilka róż jako dekorację. Wystrój wnętrza był w kolorze brązowym. W 1781 we wschodnim ramieniu transeptu, za ołtarzem, zbudowano zakrystię. Nowa, państwowa zbiórka pieniędzy w 1731 a także dodatkowe donacje były niezbędne zanim w 1735 zamontowano w kościele ambonę, opisywaną jako ”przeładowaną rzeźbami”. Brakujące wyposażenie kościoła uzupełnili zamożni donatorzy prywatni. M.in. wojewoda Gabriel Gabrielsson Gyllengrip ufundował obraz ołtarzowy, oprawiony w pozłacane, rzeźbione ramy. Dotychczasowe organy kościelne z 1740 wymieniono w 1776 na stare organy z kościoła w dzielnicy Backen, pochodzące z 1535 i poddane renowacji przed zainstalowaniem na nowym miejscu. W 1781 od strony północnej zbudowano drugą zakrystię.
XIX w. Od lutego 1808 do września 1809 trwała wojna z Rosją. Korpus rosyjski przeszedł po lodzie przez cieśninę Kvarken Północny i dwukrotnie okupował miasto Umeå. W bitwie pod Hörnefors (5 lipca 1809) poległ podpułkownik Joakim Zakarias Duncker i rosyjski dowódca kozacki Aerekof. Obaj zostali pochowani z zachowaniem ceremoniału wojskowego po południowej stronie prezbiterium. W 1897 na miejscu pochówku wzniesiono pamiątkowy obelisk. W 1843 podjęto decyzję o gruntownej restauracji całego kościoła. Przewlekły spór co do podziału kosztów powstał pomiędzy parafią Umeå i nowym burmistrzem Johanem Gustafem Rothoffem z jednej strony a wojewodą Gustafem Adolfem Montgomerym z drugiej. W 1846 rząd przyznał rację w tym sporze miastu.
W 1848 zaproponowano zamiast restauracji wyburzenie kościoła i zbudowanie nowego, z kamienia, jakkolwiek uważano, że będzie to za drogo. Podczas walnego zebrania parafian okazało się jednak, że nawet koszty restauracji są zbyt wysokie, więc dokonano jedynie skromnych napraw w oczekiwaniu na okazję zbudowania całkowicie nowego, kamiennego kościoła. W sierpniu 1851 ponownie podjęto zagadnienie przebudowy kościoła i po raz kolejny zadecydowano, że cały kościół należy poddać zakrojonej na szeroką skalę restauracji. Powrócono tym samym do dawnych pomysłów. Prace rozpoczęły się po tym jak architekt Carl-Gustaf Blom-Carlsson opracował projekt na nowo w wyższym urzędzie budowlanym.
Kościół został przedłożony w kierunku wschodnim, położono w nim nową posadzkę, wykonano nowe ławki, nowy strop, ambonę i nowy obraz ołtarzowy. Ściany zewnętrzne otynkowano na biało. W 1752 rozebrano starą dzwonnicę i zbudowano nową nad szczytem zachodnim”.
19 września 1852 walne zebranie parafian zdecydowało o uporządkowaniu terenu wokół kościoła i posadzeniu krzewów i drzew. Ze sporządzonego protokołu wynikało, iż za przebieg prac będą odpowiedzialni funkcjonariusze publiczni, zwykli urzędnicy, kupcy, rzemieślnicy, pracownicy fizyczni, mający wolne marynarze, ogrodnicy i właściciele nieruchomości w mieście. W 1856 ponownie konsekrowano kościół a jego zewnętrzny wygląd oceniono na tyle dobrze, iż zaniechano dyskusji na temat zbudowania nowego, kamiennego kościoła.
Między 1886 a jesienią 1887 miała miejsce jeszcze jedna restauracja, zarówno na zewnątrz jak i wewnątrz. W związku z restauracją proboszcz zabiegał o możliwość pomalowania kościoła na zewnątrz w tym samym białym kolorze co poprzednio. Dostał jednak odmowę, ponieważ według prawa budowlanego z 1874 nie wolno było malować budynków całkowicie na biało, ponieważ uważano wtedy, iż kolor biały jest szkodliwy dla oczu. Kościół pomalowano więc w kolorze białoszarym a białe były jedynie narożne pilastry. W wigilię Bożego Narodzenia 24 grudnia 1887 kościół spłonął. Było to ciężkie doświadczenie dla mieszkańców miasta, ponieważ kościół był ubezpieczony od ognia na sumę zaledwie 50000 koron. Przepadła w dodatku XVII-wieczna dzwonnica, która wcześniej wychodziła szczęśliwie z opresji.
XIX/XX w. thumb|left|240px|Zdjęcie kościoła z 1902, 8 lat po jego konsekracji Wspólnota parafialna była zgodna co do tego, iż tym razem należy zbudować kościół z użyciem kamienia i żelaza, nawet gdyby miało to dużo kosztować.
8 stycznia 1888 walne zgromadzenie parafian powołało do życia komitet budowlany a 22 stycznia przyjęło następujący plan budowlany: ”Kościół ma być wzniesiony na planie krzyża i zawierać 1500 miejsc siedzących, ma być zbudowany z cegieł na podmurówce z ciosanego granitu, wewnątrz strop w postaci ceglanego sklepienia, od strony zachodniej zaś powinna być wzniesiona wieza. Na emporze mają się znaleźć organy mające ok. 25 głosów a przed nimi miejsce dla chóru śpiewaków.”.
18 stycznia 1888 podczas posiedzenia rady miasta przekazano dwie donacje na rzecz mającego powstać kościoła, jedną od burmistrza Umeå, Johana Gustafa Rothoffa opiewającą na 50000 koron a drugą od hurtownika Carla Oscara Scharina – na 25000 koron; obie z zamysłem powołania funduszu użyteczności publicznej. Pieniądze z funduszu miały być przede wszystkim przeznaczone na odbudowę kościoła. Tuż po tym Carl Oscar Scharin przekazał kolejne 50000 koron na rzecz funduszu.
Wiosną 1888 ogłoszono konkurs architektoniczny na projekt kościoła, został on jednak zbojkotowany przez 65 czołowych szwedzkich architektów, jako że jego warunki uważano za zbyt ogólnikowe; tym niemniej na ręce komitetu budowlanego wpłynęło 13 projektów. Urząd budowlany polecił wówczas architekta Carla Möllera ze Sztokholmu jako rzeczoznawcę dla oceny przekazanych propozycji. Odrzucił on jednak je wszystkie i sam podjął się zadania sporządzenia wstępnego kosztorysu. Möller, który właśnie ukończył kościół św. Jana w Sztokholmie, zamierzał pierwotnie wykorzystać jego projekt przy budowie nowego kościoła w Umeå i upodobnić obie świątynie do siebie, ale musiał z tego pomysłu zrezygnować z powodu złego stanu gruntu w Umeå. Jego wstępny kosztorys opiewający na 250000 koron został uznany przez walne zgromadzenie parafialne za zbyt wysoki. Plany uproszczono i w czerwcu 1889 architekt Fredrik Olaus Lindström otrzymał zlecenie sporządzenia nowego projektu, który był gotowy w lipcu 1890; kosztorys obliczono na 227000 koron. Komitet budowlany wyraził bzyczenie, aby na kościelnym ołtarzu znalazła się kopia neoklasycystycznej rzeźby Den uppståndne Kristus (Chrystus zmartwychwstały) Bertela Thorvaldsenaoryginał znajduje się w Katedrze Najświętszej Marii Panny w Kopenhadze (przyp.wł.); Lindström odrzucił jednak propozycję, ponieważ jego zdaniem rzeźba nie pasowałaby do stylu kościoła.
25 czerwca 1888 w straszliwym pożarze spłonęło niemal całe Umeå. Odbudowa miasta ze zniszczeń i jednoczesna budowa kościoła stały się więc dla mieszkańców miasta nie lada wyzwaniem.
3 sierpnia 1892 w południowo-wschodnim narożniku prezbiterium uroczyście położono kamień węgielny; w miedzianej szkatułce złożono dokument założycielski oraz przedmioty i gazety z tamtych czasów, po czym zalutowano ją i zamurowano w wyciętym zagłębieniu kamienia węgielnego. Podczas tej podniosłej ceremonii orkiestra wojskowa odegrała psalm ”Herre, signe du och råde” Jespera Swedberga, proboszcz zmówił Modlitwę Pańską, jeden z duchownych odczytał stosowne błogosławieństwo, po czym zaśpiewano psalm ”Höga majestät, vi alla” Samuela Johana Hedborna. Na koniec wzniesiono okrzyk na cześć Jego Królewskiej Mości króla Oskara II, który zaszczycił ceremonię swoją obecnością. Uroczystość zakończyło odśpiewanie hymnu państwowego.
W 1893 Lindström zmienił projekt wieży zastępując narożne wimpergi ośmiokątnymi wieżyczkami.
W pierwszą niedzielę Adwentu 1894 odbyła się konsekracja nowego kościoła. Organy w kościele pojawiły się jednak dopiero w roku następnym. Koszt budowy, wyposażenia wnętrza i urządzenia tarasu przed kościołem wyniósł 270000 koron.