thumb|Chepesz (1279-1213 r. p. n. e.) Chepesz (chopesz) (staroegip. ḫpš) – rodzaj starożytnej broni białej o sierpowatej głowni. Używany na Bliskim Wschodzie od III tysiąclecia p.n.e. do ok. 1300 p.n.e., znany przede wszystkim z Egiptu. W tamtejszej ikonografii występuje również jako insygnium bóstw i symboliczna broń faraonów.
Opis Typowy okaz broni (z kilkunastocentymetrową rękojeścią) miał 50-60 cm długości, spotykane są jednak i mniejsze egzemplarze. Ostre tylko zakończenie głowni (sztych) oraz jej część zewnętrzna. Tępa krawędź końcowa głowni służyła skutecznie jako pałka, a także jako hak. Rękojeść oddzielona od głowni niewielkim pogrubieniem tworzącym zastawę chroniącą bezpośrednio dłoń przed ciosem. Uchwyt prosty z rozszerzoną lub wygiętą dla wzmocnienia chwytu głowicą.
Początkowo wytwarzany z brązu, później z żelaza.
Pochodzenie thumb|Chepesz (ok. 2000 r. p. n. e.) Udowodniono, że broń ta ma długą azjatycką tradycjęPierre Montet: Życie codzienne w Egipcie w epoce Ramessydów, XIII-XII w. p.n.e. Warszawa 1964, s. 191.. Przypuszcza się, że wytworzona została z form bliskowschodnich toporów bojowych typu epsilonWilliam J. Hamblin: Warfare in the Ancient Near East…, dz. cyt. w bibliografii, s. 66–71.. Znana już ok. 2500 p.n.e. w Babilonii (pod nazwą gamlu), gdzie we wczesnej formie (jako miecz-sierp) uwidoczniona na Steli sępów, stanowi broń króla Eanatuma z Lagasz. Wszystkie wcześniejsze znaleziska (np. z grobów królewskich w Byblos, także grób w Sychem oraz groby z okresu hyksoskiego w Tell el-Daba) świadczą o tym, że była to wyszukana broń elitarna, a nie stosowana powszechnieW czasach Średniego Państwa każdemu władcy Byblos składano jej luksusowy egzemplarz do grobu; podobną broń otrzymał jako dar od wojowników syryjskich Mencheperreseneb, wielki kapłan Amona (Pierre Montet: Życie codzienne w Egipcie…, dz. cyt., s. 191)..
Nad Nilem chepesz był rodzajem uzbrojenia przejętego przez Egipcjan od ludów Bliskiego Wschodu i typowego dla epoki Nowego Państwa; miał go wprowadzić Totmes IIIPierre Montet: Życie codzienne w Egipcie…, dz. cyt., s. 191.. Egipska nazwa pochodzi od skojarzenia z kształtem nogi zwierzęcej (wołu), zwanej ḫpš, określenia poświadczonego w Tekstach Sarkofagów z Pierwszego Okresu PrzejściowegoCoffin Texts V, 9c, B1C. Na ogół kojarzona mniej słusznie z przednią nogą zwierzęcia, ale płaskorzeźba z Luwru bardziej przekonująco kojarzy ją z udźcem wołowym – por. relief wotywny Abakau z XI dynastii.. Pierwszy raz jako broń wymieniony w źródłach w czasach XVII dynastii jako broń faraona KamoseWolfgang Helck: Historisch-Biographische Texte der 2. Zwischenzeit und neue Texte der 18. Dynastie (Kleine ägyptische Texte). Wiesbaden 1983, s. 96.. Uważa się, że wyrobu tej broni Egipcjanie nauczyli się od Kananejczyków lub przejęli ją wprost od najeźdźczych Hyksosów wraz z innymi nowościami militarnymiTerence Wise: Ancient Armies…, dz. cyt. w bibliografii, s. 22-23..
Zastosowanie thumb|100px|Typowy chepesz egipskiej piechoty W czasach Nowego Państwa wraz z włócznią i tarczą był bronią egipskiej piechoty, w której wraz z toporem zastąpił maczugę, nieużyteczną wobec chronionego pancerzem przeciwnika. Pod względem technicznym wyróżniał się znaczną przebijalnością. Jego ciężar (ok. 2 kg) oraz wyjątkowy kształt pozwalał wojownikowi na różnicowanie sposobu atakowania w rozmaitych warunkach. Chopesz wyszedł z użycia ok. 1300 p.n.e. lub nieco później, gdyż Egipcjanie stosowali go jeszcze w trakcie walk z Ludami MorzaT. Wise: Ancient Armies…, dz. cyt., s. 23.). Posługiwały się nim także nawet pustynne plemiona nomadów zwanych Szasu (Beduini) w czasach XIX dynastiiT. Wise: Ancient Armies…, s. 38.Występuje jeszcze w przestawieniach egipskiej wyprawy wojennej w grobowcu Ramzesa III (P. Montet: Życie codzienne w Egipcie…, dz. cyt., s. 190)..
Stanowił też jedno z insygniów najważniejszych bóstw egipskich (np. Atuma, Amona) oraz symbolizował magiczną broń faraona wyobrażaną w sztuce jako oznakę zwycięstwa nad wrogami. W tej roli występuje też w egipskiej mitologii oraz w astronomii – jako znak gwiazdy Chepesz w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy, łączonej z gwiezdnym bóstwem MesechtiuChristian Leitz: Altägyptische Sternuhren. Leuven: Peeters, 1995, s. 441..
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Terence Wise, Angus McBride: Ancient Armies of the Middle East. London: Osprey Publishing, seria Men-at-Arms 109, 1996, William J. Hamblin: Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC. Holy Warriors at the Dawn of History. London: Routledge 2006,
Kategoria:Broń sieczna Kategoria:Starożytny Egipt