SMS Kaiserin und Königin Maria Theresia – austro-węgierski krążownik pancerny z końca XIX wieku, jedyny okręt swojego typu. Służył podczas I wojny światowej.

Historia SMS „Kaiserin und Königin Maria Theresia” (Cesarzowa i królowa Maria Teresa) był pierwszym krążownikiem pancernym zbudowanym dla marynarki Austro-Węgier. Stanowił dalsze rozwinięcie koncepcji silnie uzbrojonych krążowników pancernopokładowych SMS „Kaiser Franz Joseph I” i „Kaiserin Elisabeth”. Pierwotnie planowany był jako trzecia jednostka tego typu, lecz zdecydowano zgodnie z tendencjami światowymi zbudować większy i lepiej opancerzony okrętE. Sieche, Krążownik..., s. 15.. Na projekt obu typów wpłynęły koncepcje francuskiej tzw. młodej szkoły, postulującej budowę okrętów mniejszych i tańszych od pancerników, ale uzbrojonych w ciężkie działa do walki z nimi (w praktyce jednak, dalszy rozwój krążowników pancernych wykazywał tendencje zbliżania się wielkością i ceną do pancerników). Konkurs na projekt rozpisano wśród pięciu brytyjskich firm: Cammel Laird, Vickers-Armstrong, Fairfield, Napier i Thomson. Ostatecznie jednak zamówienie na budowę okrętu złożono w austriackiej stoczni STT () w San Rocco koło MuggiiE. Sieche Die Kreuzer..., s. 38..

Stępkę pod budowę okrętu położono 6 października 1891. Na etapie budowy oznaczony był jako Torpedo-Rammkreuzer C („krążownik torpedowo-taranowy C”; krążownikami A i B były okręty typu Kaiser Franz Joseph I). Kadłub wodowano 29 kwietnia 1893, a budowę ukończono w listopadzie 1894R. Gardiner i in. Conway’s... 1860–1905, s. 273.. Okręt wszedł do służby 24 marca 1895. Koszt budowy wyniósł 7,5 mln koron.

Opis „Kaiserin und Königin Maria Theresia” miał architekturę zbliżoną do pancerników końca lat 80. XIX wieku. Kadłub był gładkopokładowy, z taranową dziobnicąNa podstawie E. Sieche Die Kreuzer..., s. 8.. Uzbrojenie główne – dwa działa 240 mm, umieszczone były w barbetach nakrytych wypukłymi osłonami, na pokładzie dziobowym i rufowym. Po raz pierwszy w austro-węgierskiej marynarce działa były poruszane elektrycznie, a nie hydraulicznie, co pozwoliło zaoszczędzić na masie. Pomiędzy barbetami na całym śródokręciu była długa nadbudówka, na szerokość kadłuba. W jej ścianach były umieszczone kazamaty dla czterech dział 150 mm (po dwa na burtę). Kazamaty pozostałych czterech dział były w burtach, poniżej pokładu górnego, za barbetami (dzięki wycięciu burt w rejonie barbet, mogły one strzelać na wprost w kierunku dziobu lub rufy). Na centralnej nadbudówce znajdowała się z przodu nadbudówka dziobowa, dalej dwa proste, niewysokie kominy i na końcu nadbudówka rufowa. Po bokach kominów były składowane łodzie. Lekkie działka 47 mm znajdowały się na stanowiskach na pokładach nadbudówek oraz w kazamatach. Sylwetkę okrętu wyróżniały dwa grube, rurowe maszty bojowe, na nadbudówce dziobowej i rufowej, wyposażone w platformy z działkami. Około 1903 niepraktyczne maszty bojowe zostały zamienione na zwykłe maszty paloweE. Sieche, Die Kreuzer..., s. 7–9..

Na przełomie lat 1909/10 okręt przeszedł modernizację uzbrojenia, podczas której przestarzałe krótkolufowe działa 240 mm zamieniono na nowsze działa 190 mm Skody. Działa 150 mm zamieniono także na nowsze i usunięto z kazamat w burtach i wystających kazamat nadbudówki, montując wszystkie osiem w nowych kazamatach w nadbudówce, z tego cztery w jej rogach. Zmodernizowano i ulepszono także nadbudówki. Niewielkie zmiany wprowadzono ponadto w artylerii pomocniczej.

Skrót służby thumb|left|„Kaiserin und Königin Maria Theresia” około 1898 W 1895 „Kaiserin und Königin Maria Theresia” wszedł w skład austro-węgierskiego zespołu wysłanego na uroczystość otwarcia Kanału Kilońskiego. W 1897 brał udział w międzynarodowej demonstracji przeciw Turcji na Krecie. W 1898 został wysłany z misją obserwacyjną do Indii Zachodnich (Karaiby) w związku z wojną amerykańsko-hiszpańską (dowódcą okrętu był w tym okresie Polak Juliusz von Ripper)Sławomir Kudela, Walter Pater, Komandor Bogumił Nowotny (1872-1960), w: Bogumił Nowotny, Wspomnienia, Gdańsk 2006, , s. XV.. W latach 1900–1901 krążownik pełnił służbę w Azji wschodniej, między innymi podczas tłumienia powstania bokserów w Chinach. Przed I wojną światową, w latach 1911–1913 stacjonował w krajach Lewantu. W listopadzie 1912 roku wziął udział w interwencji mocarstw europejskich w I wojnie bałkańskiej, mającej na celu ochronę ludności, na wniosek Turcji. Był pierwszym okrętem, który tam dotarł, przybywając do zagrożonych przez wojska Ligi Bałkańskiej Salonik 4 listopada 1912.

Po wybuchu I wojny światowej krążownik był już przestarzały. Od sierpnia 1914 do 1916 stacjonował w Szybeniku jako okręt obrony portu. 31 stycznia 1917 został rozbrojony, a jego działa przeniesiono na front lądowy. 7 lutego 1917 okręt został wycofany ze służby czynnej, po czym służył jako hulk dla załóg niemieckich okrętów podwodnych.

Po zakończeniu wojny i likwidacji marynarki Austro-Węgier, został w styczniu 1920 przyznany przez Komisję Morską w Paryżu Wielkiej Brytanii, po czym sprzedany w 1922 na złom do Włoch i rozebrany w Portoferraio.

Dane techniczne thumb|Uproszczona sylwetka i schemat rozmieszczenia uzbrojenia i opancerzenia (zakreskowane) Uzbrojenie: początkowo: 2 działa 240 mm L/35 Krupp C/86 w barbetach na dziobie i rufie (2xI) 8 dział 150 mm L/35 Krupp C/86 w kazamatach (8xI) 12 dział 47 mm L/44 Skoda 6 dział 47 mm L/33 Hotchkiss 4 stałe wyrzutnie torped 450 mm (1 dziobowa, 1 rufowa, 2 burtowe) 2 działa desantowe 70 mm L/15 (na kutrach) po modernizacji 1909/10: 2 działa 190 mm L/42 Skoda w barbetach na dziobie i rufie (2xI) 8 dział 150 mm L/35 Krupp w kazamatach (8xI) 12 dział 47 mm L/44 Skoda 2 działa 47 mm L/33 HotchkissR. Gardiner i in. Conway’s..., s. 273. Według E. Sieche Die Kreuzer... – 3 działa 47 mm L/33 i 2 działa 37 mm L/33. 4 działka automatyczne 37 mm Vickers 4 stałe wyrzutnie torped 450 mm (1 dziobowa, 1 rufowa, 2 burtowe) 2 działa desantowe 70 mm L/15 (na kutrach)

Opancerzenie: burtowy pas pancerny: 100 mm pokład pancerny: 57–38 mm barbety dział 240 mm: 100 mm górna osłona barbety: 40 mm wieże dział 190 mm: 125 mm kazamaty: 80 mm stanowisko dowodzenia: 50–20 mm

Zobacz też Lista okrętów austro-węgierskiej marynarki wojennej

Przypisy

Bibliografia Robert Gardiner, Roger Chesneau, Eugene Kolesnik: Conway’s All The World’s Fighting Ships 1860–1905. Annapolis, Md.: Naval Institute Press, 1979, , s. 273 Erwin Sieche: Krążownik pancerny Sankt Georg, w: „Okręty Wojenne” nr 1994/11 Erwin Sieche: Die Kreuzer der k. und k. Marine, Marine-Arsenal Band 27, Podzun-Pallas-Verlag, 1994,

Kategoria:Austro-węgierskie krążowniki pancerne Kategoria:Austro-węgierskie okręty z okresu I wojny światowej Kategoria:Nazwy austro-węgierskich okrętów Kategoria:Okręty zbudowane w Stabilimento Tecnico Triestino