Bukowina (; , Bukowyna) – kraina historyczna w Europie Wschodniej, położona pomiędzy Karpatami Wschodnimi a środkowym Dniestrem, obecnie, od II wojny światowej dzieli się na: Bukowinę północną należącą do Ukrainy, Bukowinę południową należącą do Rumunii.
Dawniej należała do północnej części historycznej Mołdawii.
Historia Średniowiecze W X-XI wieku ziemie późniejszej Bukowiny weszły w skład Rusi Kijowskiej (rozciągającej się wzdłuż największych szlaków wodnych wiodących od szwedzkich Waregów ku Bizancjum i konkurującej z Połowcami, Pieczyngami, a następnie Tatarami). Leżała ona na ówczesnym pograniczu ziem kijowskich porośniętym wiekowymi borami, na pustkowiach, przez które przedzierał się drugorzędny szlak handlowy, łączący Zadnieprze z Czechami i Węgrami. Szlak ten opierał się na pierwszych osadach, które stały się później najsłynniejszymi twierdzami tego obszaru: Chocim i Kamieniec Podolski. W wiekach XII i XIII ziemie te znalazły się w granicach Księstwa Halickiego i Halicko-Wołyńskiego. Były to tereny w zasadzie niezamieszkane, gdzie dopiero tworzyła się siatka pierwszych niewielkich osad – na poły rodowych skupisk rolniczo-pasterskich.
Czasy mołdawskie Dopiero w XIV wieku Mołdawia (do niej należała wznoszona Suczawa) zaznała swej politycznej emancypacji, której tłem były konflikty polsko-węgierskie, jak również doznała szybkiego rozwoju i wielu przemian. Od 1400 roku powstała w Suczawie prawosławna metropolia, mocno związana z tradycją greckiego (bizantyńskiego) chrześcijaństwa. Pierwsze siedziby władców mołdawskich to Seret, Baia, Radowce wreszcie Suczawa, skąd w XVI w. stolicę Mołdawii przeniesiono do Jass. Odtąd Bukowina przestała odgrywać centralną rolę w państwie mołdawskim (centrum władzy przesunęło się na południe). Wiek XV był czasem prężnego rozwoju ziem mołdawskich, w tym i późniejszej Bukowiny. Potężne zyski z handlu pozwoliły na budowę mocnych struktur państwowych. Główne szlaki handlowe biegnące przez te ziemie łączyły Rzeczpospolitą z Morzem Czarnym. Jedna ważna droga handlowa, biegnąca wzdłuż Prutu, łączyła Ruś Halicką przez Kołomyję i Czerniowce ze skupiskami miejskimi w rejonach dolnego Dunaju. Inna ważna droga o charakterze międzynarodowym – tak zwana „droga mołdawska” – przebiegała przez Bukowinę, łącząc Morze Czarne ze środkową i północną Europą. Wędrowali tędy kupcy słowiańscy, arabscy, żydowscy, ormiańscy. Opierając się na tym rosnącym potencjale ekonomicznym, młoda władza mołdawska rozpoczęła wówczas fundację serii obronnych zespołów klasztornych, z których nawet najstarsze (Putna, pierwsza Mołdawica, dawniejszy Humor...) można podziwiać jeszcze dzisiaj. Fundacje te były skupione na ogół na terenach górskich, na zachód od Suczawy. Będąc granicznymi przyczółkami państwowości mołdawskiej, stanowiły także zalążki wsi i miasteczek wdzierających się pomału w doliny bukowych lasów.
thumb|Mapa ukształtowania terenu Bukowiny, zaznaczone główne miasta (Czerniowce i Suczawa), granice współczesne Skupiska miejskie terenów przyszłej Bukowiny to przede wszystkim leżąca na południu Suczawa i rozwijające się na północy Czerniowce. Potężna twierdza suczawska do dziś imponuje swymi walorami obronnymi. Monastyry suczawskie z monastyrem św. Jana z Suczawy na czele świadczą o poziomie kultury prawosławnej ówczesnej Mołdawii.
Historia Czerniowiec była trochę odmienna, bardziej kupiecka. Czerniowce też później stały się stolicą austriackiej Bukowiny. Z 1408 roku pochodzi pierwsze pisemne świadectwo istnienia tego sporego już wówczas miasteczka z dwiema prawosławnymi cerkwiami parafialnymi, zamieszkanego głównie przez Rusinów i Wołochów. Leżące przy większym szlaku handlowym niż Suczawa czerpały z tego korzyści i ponosiły straty. W latach 1497–1537 Polacy aż trzy razy palili Czerniowce podczas swoich wypraw. Ziemie te były terenem nieudanej wyprawy króla polskiego Jana Olbrachta w 1497 r., którego wojska zostały zmuszone do odstąpienia od obleganej Suczawy, a następnie rozbite w lasach mołdawskich („Za króla Olbrachta wyginęła szlachta”).
Wzdłuż osi handlowych powstawały miasta, które już u zarania przedstawiały kulturę etnicznie złożoną. Koniec XVII i początek XVIII wieku stanowił główny przełom w osadnictwie wielokulturowym przyszłej Bukowiny. Zalążki tego fenomenu można zaobserwować trochę wcześniej. Właśnie w owych miasteczkach handlowych spotykali się na targach ludzie przemieszczający się wzdłuż osi handlowych. Wraz z tymi ludźmi przemieszczały się idee, wyznania, kultury. Już wówczas powstawała na Bukowinie kultura otwarta na różnorakie wpływy: ruskie, polskie, węgierskie, bizantyńskie, osmańskie i inne.
Czasy osmańskie thumb|Współczesna panorama Bukowiny W ciągu pierwszej połowy XVI wieku Osmanie podbili Mołdawię. Turcy stali się głównym zagrożeniem, co znalazło swój wyraz w lokalnej sztuce. Jeszcze w 1687 roku Sobieski przyłączył Czerniowce do Rzeczypospolitej, ale w 1699 roku zostały one zwrócone Hospodarstwu Mołdawskiemu. Tym niemniej, szczególnie w miasteczkach rozwijały się różne kultury, w tym i polska kultura kresowa. Pod koniec XVII wieku prawosławie rumuńskie przeżywało swoistą unię z Rzymem. W końcu XVII wieku w Czerniowcach rozwinęło się pierwsze skupisko Żydów. W 1715 roku powstało osadnictwo ormiańskie w miejscowości Kuty nad Czeremoszem. W XVIII wieku rozwijały się spore gminy ormiańskie w Suczawie i w Czerniowcach. W 1870 roku Ormianie założyli w ramach archidiecezji lwowskiej parafię liczącą 600 katolików obrządku ormiańskiego. Na południu, w okolicach Suczawy, osiedli Ormianie obrządku wschodniego, tacy zamieszkali też okolice Putny. W 1724 roku pierwsi staroobrzędowcy uciekający przed rosyjskim caratem znaleźli schronienie na Bukowinie – we wsi Lipoveni, od której wywodzi się ich określenie Lipowanie. Tak powstawała składanka etniczna, która stanowić będzie podłoże etosu bukowińskiego.
Czasy habsburskie thumb|Bukowina na przestrzeni dziejów Zasadniczą datą w kształtowaniu się fenomenu Bukowiny był 1775 rok. Wówczas na mocy pokoju w Kuczuk Kajnardży większa część Bukowiny przypadła Austrii, która przyłączyła ją do Galicji. Wiek XIX to główny okres rozwoju Bukowiny, lata, które nadały jej swoisty charakter ziemi wielonarodowej, urzeczywistniającej ideały tolerancji. Austriacy zastali na Bukowinie olbrzymie połacie lasów, zupełnie niezagospodarowane. Pod berłem habsburskim tę zieloną pustynię zasiedliła fala imigracji bukowińskiej, która stworzyła istną mozaikę ludów. Do dawnego osadnictwa rusińskiego (w tym huculskich pasterzy na terenach górskich), mołdawskiego, a w miasteczkach żydowskiego i ormiańskiego, doliczyć trzeba Niemców, Austriaków i Polaków. Pracowali oni m.in. przy wyrębie buków. W początkowych fazach zasiedlenia, w zamian za dostarczone cesarstwu drewno, można było otrzymać ziemię spod wyrębu za darmo. Większość nowych wsi powstających wówczas na Bukowinie miała od samego początku charakter wieloetniczny. Pojana Mikuli jest najlepszym tego przykładem. Jednak w XIX wieku nie dochodziło raczej do małżeństw mieszanych ze względu na różnice kulturowe i językowe. Tym niemniej, to w XIX wieku powstała na Bukowinie coraz bardziej świadoma kultura wielonarodowa przesiąknięta etosem pogranicza, dzięki któremu kilkanaście grup etniczno-wyznaniowych mogło współżyć w pokoju i poszanowaniu sąsiadów. Odzwierciedla się to w wielu do dziś funkcjonujących przysłowiach i porzekadłach bukowińskich. Trzeba zaznaczyć, że od samego początku Habsburgowie przyczynili się do rozwoju pokojowej i zarazem wielonarodowej Bukowiny. Cesarz Józef II samodzielnie wybierał urzędników i dostojników kościelnych wysyłanych na Bukowinę. On również zapewnił powstanie wielojęzycznego szkolnictwa na tych ziemiach. Na Bukowinie istniało szkolnictwo ukraińskie, rumuńskie, niemieckie, polskie, żydowskie i węgierskie. Nauczyciele byli tu opłacani najlepiej z całego cesarstwa. Władza wojskowa istniejąca pierwotnie w tej strefie pogranicza zapewniła pokojowy rozwój wielonarodowego osadnictwa. Na Bukowinę południową Polacy przybyli w pierwszym dwudziestoleciu XIX wieku. Dzielili się, jak wszyscy na Bukowinie, na mieszkańców gór i mieszkańców nizin. Polskie skupiska to przede wszystkim miejscowości wzdłuż Czeremoszu i Prutu, jak i Seretu na północy, a na południu – okolice rzeki Suczawy i Mołdawy. Istotną rolę w historii polskiego osadnictwa odegrała kopalnia soli w Kaczyce, do której sprowadzano całe rodziny górników m.in. z Wieliczki.
W marcu 1849 Bukowina została odłączona od Galicji i stała się osobnym krajem koronnym jako Księstwo Bukowiny z osobnymi organami władzy – Prezydium Krajowym, Sejmem Krajowym Bukowiny i wydziałem krajowym. Nastały najlepsze lata rozwoju Bukowiny, przede wszystkim jednak jej stolicy – Czerniowiec. Wobec kłopotów komunikacyjnych Suczawy Austriacy – wbrew pierwotnym planom – w Czerniowcach utworzyli centralne ośrodki administracji tej ziemi.
Należy tu wspomnieć znakomitą postać Antoniego Kochanowskiego, prawdziwego ojca tego miasta. Piastował on godność rajcy czerniowieckiego przez 42 lata, będąc burmistrzem przez 27 lat. Był on również deputowanym do Sejmu Krajowego Bukowiny, wicemarszałkiem i marszałkiem tegoż sejmu i posłem do Rady Państwa. On to zmienił wygląd Czerniowiec, która z małej drewnianej mieściny przemieniła się w dobrze uporządkowane miasto, z kanalizacją, prądem, brukiem, a nawet tramwajem.
W 1840 roku Czerniowce liczyły tylko 12 500 mieszkańców, lecz już w 1859 – 26 345, a w roku 1880 – 45 600. Ważną rolę w rozwoju miasta odgrywała wybudowana przez polskich inżynierów kolej łącząca Lwów, Czerniowce, Suczawę i Jassy, a więc Bałtyk z Morzem Czarnym. W październiku 1875 roku w Czerniowcach został założony uniwersytet, a przy nim powstały organizacje studenckie poszczególnych grup etnicznych (np. „Austria”, „Allemania”, „Sojuz” ukraiński, „Ognisko” polskich katolików, „Lechia”, syjonistyczna „Karima”, żydowskie „Zefira” i „Hebronia”). Generalnie rzecz biorąc, życie kulturowe poszczególnych miejskich grup etnicznych rozwijało się w różnorodnych klubach i stowarzyszeniach, jak i w czytelniach prasy, domach kultury i bibliotekach. W miastach bukowińskich powstawała wieloetniczna inteligencja, potrafiąca docenić swą wieloetniczność i współzawodnicząca w organizowaniu imprez kulturalnych o coraz to wyższym poziomie. Dochodziło do tego, iż na przełomie XIX i XX wieku najlepsza kawiarnia w Czerniowcach wykładała codziennie 159 gazet i czasopism z całego świata. Dobre współżycie wielu kultur objawiało się także w dobie kształtowania niektórych świadomości narodowych. Na przykład pierwsze odezwy do powstającej narodowości ukraińskiej były drukowane w gazetach polskich, gdyż Ukraińcy nie mieli wówczas jeszcze swoich gazet. W pamiętnikach Bukowińczyków widać, że małe dzieci stykały się już na ulicach i podwórkach z odmiennymi kulturami i językami. Targi również odgrywały tu rolę płaszczyzn spotkania. Przeciętny Bukowińczyk, nawet prawie niepiśmienny, mówił w kilku językach.
thumb|XIX-wieczna chata ze wsi Wełykyj Kuczuriw