Rypin – miasto w Polsce położone we wschodniej części województwa kujawsko-pomorskiego, siedziba władz powiatu rypińskiego i gminy wiejskiej Rypin.
Rypin był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego.
Położone na szlaku wiodącym z Kujaw na Warmię i z Pomorza na Mazowsze. Leży w północno-wschodniej części historycznej ziemi dobrzyńskiej nad rzeką Rypienicą – dopływem Drwęcy.
Położenie Ze względu na duże skupiska jezior znajdujących się na terenie gmin powiatu rypińskiego, obszar otaczający Rypin geograficznie należy do Pojezierza Rypińskiego.
Według danych z roku 2018 Rypin ma obszar 10,96 km², w tym: użytki rolne: 65% użytki leśne: 4%
Miasto stanowi 1,87% powierzchni powiatu.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa włocławskiego.
Historia mały|left|Rypienica – rzeka przepływająca przez Rypin. Uchodzi do rzeki Drwęcy Rypin jest jedną z najstarszych polskich miejscowości. Pierwsze informacje o nim pochodzą z tzw. Przywileju Bolesława Śmiałego dla klasztoru Benedyktynów w Mogilnie z dnia 11 kwietnia 1065 roku. Już w XI w. gród stał się stolicą odrębnej jednostki terytorialnej, zwanej kasztelanią, a od XIV w. – powiatu. W ciągu tysiąclecia swych dziejów, Rypin czterokrotnie pozbawiany był swej pozycji stoicy północnej części ziemi dobrzyńskiej. Dochodziło do tego z różnych przyczyn w latach 1236–1300 (rozbicie dzielnicowe), 1797–1866 (zabory, do momentu utworzenia powiatu rypińskiego w 1866), 1916–1918 (I wojna światowa), 1975–1998 (po gierkowskiej reformie administracyjnej). Podczas okupacji niemieckiej w latach 1942–1945 niem. Rippin. mały|left|Kościół Świętej Trójcy Pierwotny gród rypiński zlokalizowany był na terenie obecnej wsi Starorypin i wielokrotnie padał ofiarą najazdów plemion bałtyckich (Prusów i Litwinów), a od końca XIII w. – Krzyżaków. Ośrodek w Starorypinie w początkach XIV wieku posiadał murowany kościół bożogrobców NMP i Św. Piotra i Pawła. Prawdopodobnie między 1323 a 1326 rokiem otrzymał także prawa miejskie. Do całkowitej ruiny doprowadził miasto najazd krzyżacki z 1329 r. Odbudowa miasta nastąpiła już na nowym, łatwiejszym do obrony, miejscu. Centrum nowego Rypina stało się wzgórze nad Rypienicą, w pobliżu jeziora (obecnie ulice: Rynek, Jana Pawła II, Gdańska, Kilińskiego, Powstania Styczniowego). W 1343 r. ziemia dobrzyńska wraz z Rypinem wróciła w granice Królestwa Polskiego. Przywilej lokacyjny dla Rypina odnowił 24 czerwca 1345 r. Władysław Garbaty, książę dobrzyński. W XIV wieku Rypin był otoczony murami obronnymi z dwiema bramami: sierpecką na południu i drugą – przed mostem na Rypienicy. W mieście znajdował się kościół św. Trójcy i nieopodal zamek. W okresie XIV i XV w. Rypin trzykrotnie trafiał w ręce krzyżackie, odbijany przez Polskę. Dopiero po II pokoju toruńskim (1466) miasto – wraz z całą ziemią dobrzyńską – wróciło ostatecznie do Korony Polskiej (oznaczało to stabilizację polityczną i zanik granicy, więc i brak zagrożenia ze strony Krzyżaków ze względu na ponowne przyłączenie sąsiedniej ziemi chełmińskiej w granice Polski). Gdy ponownie znalazł się w granicach Polski, stał się miejscem w którym zbierał się sąd ziemski, jeden z trzech w ziemi dobrzyńskiej. Rypin pod koniec XVI w. liczył około 900 mieszkańców i posiadał trzy kościoły: parafialny św. Trójcy, św. Ducha, oraz św. Wojciecha, znajdujący się w miejscu obecnej kaplicy św. Barbary. W odległości ok. 2,5 km od miasta, w Starorypinie, znajdował się także murowany kościół Wniebowzięcia NMP oraz św. Piotra i Pawła. Spokojny rozwój trwał do XVII w., gdy najazdy szwedzkie zrujnowały Rypin, tak jak wiele innych miast. Nie oszczędziła go także wojna północna z lat 1700–1721. Miasto odżyło ok. połowy XVIII w., niewątpliwy wpływ na to miało osiedlanie się Żydów, którzy rozwijali miejscową gospodarkę. mały|left|Kościół ewangelicko-augsburski Po II rozbiorze Polski, w 1793 r., Rypin znalazł się przejściowo w granicach państwa pruskiego, by w 1807 r. trafić do utworzonego przez Napoleona Księstwa Warszawskiego, a po kongresie wiedeńskim w 1815 r. – do Królestwa Polskiego w składzie Imperium Rosyjskiego (pod zaborem rosyjskim). W 1866 roku powstał powiat rypiński (wydzielony z powiatu lipnowskiego) należący do guberni płockiej. mały|Widok Rypina przed 1908 W XIX w. w Rypinie i okolicach miało miejsce wiele zdarzeń, znanych w skali historii Polski: wyjście wojsk polskich generała Macieja Rybińskiego po upadku powstania listopadowego przeciwko rosyjskiemu zaborcy, początki tzw. partyzantki Zaliwskiego w 1833 r., czy też wydarzenia powstania styczniowego i ostatnich tygodni życia jednego z jego przywódców – gen. Zygmunta Padlewskiego. W czasie I wojny światowej, od 1915 r. Rypin znajdował się pod okupacją niemiecką po wycofaniu się zaborczych wojsk rosyjskich. Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r. doprowadziło do wyzwolenia spod niemieckiej okupacji. W Rypinie odrodziły się polskie władze lokalne, a od stycznia 1919 r. gród nad Rypienicą ponownie stał się stolicą powiatu, będącego częścią województwa warszawskiego. thumb|Podziękowanie od Marszałka Józefa Piłsudskiego za życzenia urodzinowe od dzieci z Rypina złożone w formie pisemnej na ręce Karoliny Kłobuszewskiej Okres II Rzeczypospolitej był czasem rozkwitu miasta. Rozbudowano infrastrukturę: szpital św. Marcina (później dra Franciszka Dłutka), Szkoła Podstawowa im. J. Piłsudskiego (później SP nr 1), gimnazjum (później Zespół Szkół nr 1 im. ks. Czesława Lissowskiego), stadion miejski (później boisko Gimnazjum im. Józefa Wybickiego). Rozwijała się gospodarka, powstały: Spółdzielnia Mleczarska ROTR, Bank Spółdzielczy, Spółdzielczy Młyn Rolniczy. Swoje struktury miały w Rypinie liczne organizacje ogólnopolskie i stowarzyszenia lokalne. Działo się to wszystko w warunkach wielonarodowości i wielokulturowości miasta, co obrazują świątynie w nim istniejące: kościół katolicki św. Trójcy, kościół ewangelicko-augsburski, synagoga, cerkiew prawosławna. W 1928 r. Rypin wizytował prezydent RP Ignacy Mościcki.
W wyniku reformy administracyjnej z 1938 r., Rypin znalazł się w województwie pomorskim. mały|Dawny szpital, później Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej
Podczas agresji niemieckiej na Polskę, we wrześniu 1939 na Rypin spadły bomby, później setki mieszkańców miasta i powiatu poddano akcji eksterminacyjnej. W październiku 1939 w Rypinie, formacje SS, policji niemieckiej i Selbstschutzu rozstrzelały kolejno grupy Polaków i Żydów – przy ul. Warszawskiej 1000 osób, na cmentarzu żydowskim 48 osób (w tym 1 kobietę), w lasku Rusinowo 22 osoby, oraz na boisku sportowym 22 osoby. Rypiński „Dom Kaźni” stał się miejscem męczeńskiej śmierci nauczycieli, księży, urzędników, ziemian, Żydów, a lasek w Rusinowie k. Rypina (ok. 150 rozstrzelanych Polaków i Żydów) i las w Raku k. Skrwilna (ok. 1450 zamordowanych Polaków, w tym uczniowie gimnazjum w Grudziądzu) – ich zbiorową mogiłą. W powiecie rypińskim egzekucje, wykonywane przez żandarmerię niemiecką, Gestapo i oddziały Jagdkommando, miały miejsce ponadto w miejscowości Księte (8 Polaków, zamordowanych w styczniu 1942), Linne (2 Polaków rozstrzelanych w styczniu 1944), Okalewko (8 Polaków rozstrzelanych 29 sierpnia 1944), oraz Czumsk Duży (22 Polaków zamordowanych w sierpniu 1944). Część mieszkańców pochodzenia żydowskiego deportowano do getta w Legionowie.
W okresie 1939–1945, w okresie okupacji niemieckiej, miasto leżało na terenach bezpośrednio inkorporowanych do III Rzeszy. Powiat rypiński leżał w obrębie rejencji bydgoskiej, w Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie.
Mimo tych represji, od wiosny 1940 działał w Rypinie i okolicach ruch oporu Polskiego Państwa Podziemnego i jego formacji zbrojnych: Związku Walki Zbrojnej, a później Armii Krajowej przeciwko niemieckim okupantom. W mieście stacjonował 4 Zapasowy Batalion Luftwaffe (niem. Feldersatz-Bataillon der Luftwaffe 4), a w pobliżu miasta znajdował się poligon Luftwaffe (niem. Luftwaffe-Übungsplatz Rippin).
W styczniu 1945, w wyniku ofensywy Armii Czerwonej Rypin został zdobyty 21 stycznia przez żołnierzy 65 Armii i 1 Gwardyjskiego Korpusu Pancernego i w mieście powstały struktury władzy komunistycznej. Wielu mieszkańców, związanych z ruchem oporu, zostało wywiezionych na wschód lub osadzonych w specjalnych obozach. W okolicach Rypina do 1947–1948 roku działały resztki oddziałów poakowskich. mały|KDSH w Rypinie – market spożywczo-przemysłowy (budynek z czasów PRL) wraz z chińskim centrum handlowym Nihao W 1950 roku odsłonięto Pomnik Wdzięczności na pl. Wolności dla żołnierzy radzieckich z II Frontu Białoruskiego zdobywających Rypin w 1945 roku.
W okresie PRL miasto do 1975 roku było stolicą powiatu i wtedy lokowano w nim inwestycje, np. Fabrykę Akcesoriów Meblowych, Zespół Szkół Ekonomicznych, rozbudowano szpital powiatowy. Po likwidacji powiatów Rypin stracił na znaczeniu i w systemie centralnego planowania zmniejszył się napływ środków inwestycyjnych.
W 1982 r. biskup płocki utworzył drugą parafię rzymskokatolicką. W 1990 r. poświęcono nowy kościół pw. Najświętszego Serca Jezusowego (parafia św. Stanisława Kostki). mały|Budynek Komendy Powiatowej Policji w Rypinie 11 listopada 2018 roku w obchodach święta Odzyskania Niepodległości w Rypinie udział wziął prezydent Andrzej Duda, który uroczyście otworzył nowy skwer przy ulicy Powstania Styczniowego.
Burmistrzowie Rypina Józef Budzanowski – 1927 – odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi za „zasługi w pracy społecznej i samorządowej”.
Od 1990 roku: Adam Łapkiewicz, 1990–1998 Stefan Borowski, 1998–2002 Krzysztof Adam Maciejewski, 2002–2006 Marek Błaszkiewicz, 2006–2010 Paweł Grzybowski, od 2010
Symbole i święto miasta thumb|Pomnik patrona miasta Jana Chrzciciela Herbem miasta jest czarny pół lew spięty grzbietem z czerwonym pół orłem między oblankowanymi czerwonymi basztami z ciosu kamiennego z cienkimi otworami strzelniczymi, całość umieszczona centralnie w polu tarczy herbowej koloru złotego.
Barwami miasta są kolory ułożone na fladze w cztery pasy poziome, równej szerokości według kolejności od góry do dołu: niebieski, biały, czerwony, niebieski. Rada miasta posiada sztandar. Hymnem miasta jest Pieśń o Rypinie.
Patronem miasta jest Święty Jan Chrzciciel, który został ogłoszony przez Kongregacje do spraw Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów podczas pontyfikatu Benedykta XVI w 2010 roku. Świętem miasta jest dzień 24 czerwca. Jest to dzień lokacji miasta przez księcia dobrzyńskiego Władysława w 1345 roku.
Demografia Z końcem roku 2022 Rypin zamieszkiwało 15 514 osób. Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Rypin liczył 16 130 mieszkańców. Z końcem 1998 r. gminę miejską zamieszkiwało 16 971 osób, gęstość zaludnienia wynosiła 1697 osób na km² powierzchni. Od roku 2010 obserwuje się systematyczny spadek ludności miejskiej, natomiast od roku 1975 do 1998 w Rypinie przybyło 5447 nowych mieszkańców (wzrost aż o 47,3%).
Dane z 2022 r.: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 15 514 100 8157 52,58 7357 47,42Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 1415,5 744,3 671,2
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Rypina w 2014 roku
Gospodarka thumb|Galeria handlowa (dawny młyn) W mieście działają branże: odzieżowa, spożywcza, budowlana, metalowa i inne. Rozwinięty jest handel zarówno hurtowy, jak i detaliczny. W tych gałęziach znajduje pracę większość mieszkańców.
Transport Drogowy Przez Rypin przebiegają drogi wojewódzkie: droga wojewódzka nr 534 (Grudziądz – Golub-Dobrzyń – Rypin) droga wojewódzka nr 557 (Rypin – Lipno) droga wojewódzka nr 560 (Brodnica – Rypin – Sierpc – Bielsk) droga wojewódzka nr 563 (Rypin – Żuromin – Mława)
Komunikacja autobusowa Komunikacja autobusowa zapewnia połączenia z Bydgoszczą, Toruniem, Warszawą, Włocławkiem, Olsztynem, Brodnicą, Lipnem, Płockiem, Mławą i in.
Główny przewoźnik autobusowy to Kujawsko-Pomorski Transport Samochodowy.
Kolejowy