thumb|Tablica pamiątkowa we Wrocławiu Jan Evangelista Purkyně ( [ˈjan ˈɛvaŋɡɛlɪsta ˈpurkɪɲɛ]) (w piśmiennictwie spotykana też pisownia Johannes Evangelists Purkinje; ur. 17 grudnia 1787 w Libochovicach, zm. 28 lipca 1869 w Pradze) – czeski anatom i fizjolog, pionier w dziedzinie eksperymentalnej fizjologii i histologii.
Życiorys W 1819 ukończył medycynę na uniwersytecie w Pradze. Był tam prosektorem, a po napisaniu doktoratu otrzymał posadę profesora fizjologii. Podczas pracy na praskim uniwersytecie odkrył zjawisko nazwane zjawiskiem Purkyniego, polegające na złudzeniach w percepcji barw przy słabym oświetleniu.
Posadę profesora fizjologii na Uniwersytecie Wrocławskim dostał w 1823 r. z poparciem Goethego, gdyż ze względu na czeskie pochodzenie był tam niechętnie widziany. Swoje najbardziej twórcze lata (1823–1850) spędził we Wrocławiu, tworząc silny i prężny ośrodek naukowy. W 1839 stworzył we Wrocławiu pierwszy w świecie uniwersytecki instytut fizjologiczny, a w 1842, tamże – pierwsze oficjalne laboratorium fizjologiczne.
Purkyně miał duży talent organizacyjny i umiejętność pozyskiwania pomocy finansowej na badania. Dzięki temu jego placówka wyposażona była w bardzo nowoczesne na ówczesne czasy mikroskopy, pozwalające na analizę struktur komórkowych. Zasadniczym wkładem Purkyniego w światową naukę w obszarze morfologii jest sprostowanie szeregu błędnych poglądów twórców koncepcji budowy komórkowej organizmów żywych, za jakich są uważani niemieccy przyrodnicy Matthias J. Schleiden (1804–1881) oraz Theodor Schwann (1810–1882). Schwann i Schleiden, publikując swoją koncepcje w 1832 r., sądzili, że cytoplazma komórek kształtuje się („krystalizuje się”) z bezpostaciowej blastemy (zarodzi) w uporządkowane porcje „pozamykane” w małych komórkach. Purkyně i jego uczniowie, poprzez szczegółowe badania mikroskopowe tkanek i komórek, przedstawili dowody, które stały się podstawą obalenia tego poglądu. Dokonania naukowe Purkyniego w istotny sposób uporządkowały wiedzę o strukturze komórek i różnych tkanek. Według zgodnej opinii wielu współczesnych autorytetów, Instytut Fizjologii we Wrocławiu kierowany przez Purkyniego stał się „kolebką histologii”.
J.E. Purkyně znany jest najlepiej z odkrycia w 1837 odmiany dużych komórek nerwowych (neuronów) w korze móżdżku, nazwanych potem komórkami Purkyniego oraz w 1839 – włókien Purkyniego w komorach serca, stanowiących część układu bodźco-przewodzącego. Purkyně jest też autorem grecko-łacińskiego pojęcia plazma (osocze) krwi oraz protoplazma komórek. W 1825 opisał zjawisko Purkyniego.
W jego zakładzie ulepszono mikrotom do cięcia tkanek w celu przygotowania preparatów mikroskopowych, który zaczęto używać do obserwacji histologicznych. Wprowadził szereg nowych technik histologicznych, m.in. zatapianie preparatów w balsamie kanadyjskim, do dziś używanym we wszystkich pracowniach histologicznych. Był także jednym z pierwszych użytkowników mikroskopu zespolonego. W 1829 badał i opisał wpływ kamfory, opium, atropiny i terpentyny na człowieka; w 1833 odkrył gruczoły potowe, wreszcie zaproponował zastosowanie badania odcisków palców do identyfikacji ludzi.
Purkyně, oprócz dokonań na polu medycyny, był wybitnym lingwistą, założycielem Towarzystwa Literacko-Słowiańskiego we Wrocławiu, znawcą m.in. języka łużyckiego. Był także jednym z przedstawicieli czeskiego odrodzenia narodowego. Późniejsza jego działalność w Pradze, dokąd przeprowadził się w 1850, miała głównie charakter polityczny. Z jego inicjatywy Macierz Czeska w 1853 rozpoczęła wydawanie czasopisma popularnonaukowego „Živa”, którego został redaktorem naczelnym.
Pochowano go w Pradze na Wyszehradzie.
Upamiętnienie Imię J.E. Purkyniego nosiła czeska Wojskowa Akademia Medyczna w Hradcu Králové, a obecnie nosi uniwersytet w Ústí nad Labem, jedna z ulic w centrum Wrocławia, a także planetoida (3701) Purkyně.
Jego nazwiskiem określa się włókna Purkiniego w komorach serca, komórki Purkiniego w mózgu oraz zjawisko Purkiniego.
Prace Beiträge zur Kenntnis des Sehens in subjectiver Hinsicht. Praga 1818 Beobachtungen und Versuche zur Psychologie der Sinne. 1823-26 Symbolae ad ovi avium historiam ante incubationem. Breslau 1829 Mikroskopisch-neurologische Beobachtungen. Arch Anat Physiol Wiss Med 12 (1845) 281 Opera selecta. Praga 1848 Gesammelte Schriften. Lipsk 1879 Opera omnia. 12 Bd., Praga 1919–1973
Zobacz też
Purkinje
Przypisy
Linki zewnętrzne Jan Evangelista Purkyně – publikacje w bibliotece Polona Życie i prace naukowe Jana Purkyně'ego autor Janusz Ferdynand Nowakowski (1832-1883)
Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Karola Kategoria:Czescy anatomowie Kategoria:Czescy fizjolodzy Kategoria:Członkowie Towarzystwa Literacko-Słowiańskiego Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Wyszehradzkim w Pradze Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Karola Kategoria:Nauczyciele akademiccy Śląskiego Uniwersytetu Fryderyka Wilhelma we Wrocławiu Kategoria:Urodzeni w 1787 Kategoria:Zmarli w 1869 Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami medycznymi Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami zjawisk psychologicznych