Andrzej Pityński (ur. 15 marca 1947 w Ulanowie, zm. 18 września 2020 w w stanie New Jersey) – polski rzeźbiarz przez wiele lat mieszkający i tworzący w Stanach Zjednoczonych. Kawaler Orderu Orła Białego.
Życiorys Pochodzenie Dziadek Andrzeja Pityńskiego, Andrzej Marcin Pityński (1902–1982), był retmanem pracującym przy spławianiu drewna Sanem i Wisłą do Gdańska. Przyszły artysta urodził się 15 marca 1947 roku w Ulanowie jako syn Aleksandra Pityńskiego ps. „Kula” i Stefanii Pityńskiej (z domu Krupa) ps. „Perełka”, którzy poznali się w czasie okupacji niemieckiej, gdy byli partyzantami AK-NOW i którzy po zakończeniu II wojny światowej kontynuowali walkę zbrojną jako bojownicy antykomunistyczni; Aleksander przez rok, po ujawnieniu się w 1947 roku, był więziony w Nisku i na zamku w Rzeszowie. Andrzej miał młodszego brata Michała Janusza Pityńskiego, zmarłego w młodości wskutek utonięcia. Był siostrzeńcem Michała Krupy ps. „Pułkownik”, który w 1959 roku został aresztowany jako jeden z ostatnich partyzantów antykomunistycznych w Polsce (zwolniono go z więzienia w 1965 roku). Pod koniec lat 50. XX wieku Andrzej wraz z ojcem wspomagał i zaopatrywał aktywnych żołnierzy antykomunistycznego podziemia, w tym Michała Krupę. W związku z poszukiwaniami Krupy Urząd Bezpieczeństwa dokonywał częstych najść na dom Pityńskich, rewizji, inwigilacji i przesłuchań.
Wykształcenie Ukończył szkołę podstawową i liceum ogólnokształcące w Ulanowie, a następnie Technikum Wodno-Melioracyjne w Trzcianie. Uzyskawszy zawód technika melioranta, pracował jako starszy pomiarowy w geodezji w Ulanowie. Po kolejnych prowokacjach służb specjalnych PRL i pokazowym procesie w 1967 roku, w którym oskarżono ojca i syna, rodzina opuściła Ulanów i przeprowadziła się do Krakowa, gdzie Andrzej podjął naukę w Studium Nauczycielskim, a następnie w latach 1968–1974 studiował na wydziale rzeźby Akademii Sztuk Pięknych u profesorów Mariana Koniecznego i Jerzego Bandury. Jeszcze jako student stworzył popiersie Ignacego Jana Paderewskiego ustawione przed Collegium Paderevianum w Krakowie, płaskorzeźbę królowej Jadwigi i rzeźbę Kircholm. Praca dyplomowa na krakowskiej ASP Jeździec i koń – autobiografia odzwierciedlała jego drugą po rzeźbiarstwie pasję, jaką były konie i jeździectwo. Późniejsze prace artysty często wykorzystywały motyw konia i jeźdźca, gdyż, jak sam wspominał, był to jego „ulubiony temat”. Pityński w okresie studiów realizował swoje jeździeckie zainteresowania biorąc udział w zawodach jeździeckich i występując jako konny statysta w serialu Czarne chmury.
Emigracja do Stanów Zjednoczonych W październiku 1974 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Początkowo utrzymywał się tam z pracy fizycznej na budowach, równocześnie chodząc na kursy rzeźbiarskie w Arts Students League w Nowym Jorku. Swą karierę zawodową rozpoczął w Sculpture House na nowojorskim Manhattanie, gdzie poznał techniki odlewów w brązie i powiększania pomników. W 1975 roku został asystentem Alexandra Ettle’a, uznawanego za nestora amerykańskiego rzeźbiarstwa. Z czasem Pityński zyskał w USA sławę jako wybitny twórca rzeźby pomnikowej. Specjalizował się w tzw. rzeźbie monumentalnej wykonanej z kolorowych metali, a swoim projektom często nadawał bardzo ekspresyjny, dramatyczny charakter. W wywiadach często wspominał, że w jego pracach przewija się nie tylko trudna historia Polski, ale także bardziej prywatna, rodzinna historia, związana z prześladowaniami za przynależność rodziców do tzw. żołnierzy wyklętych. Wychowany w silnych tradycjach patriotycznych za swój obowiązek uważał upamiętnienie tych, o których długie lata milczano. W USA został członkiem elitarnej organizacji (NSS), profesorem rzeźby w Johnson Atelier Technical Institute of Sculpture w Mercerville (trafił do niego dzięki rekomendacji Ettle’a), a ponadto komendantem Placówki 123 polonijnej instytucji SWAP.
Działalność artystyczna Artystyczna droga Andrzeja Pityńskiego w USA rozpoczęła się od rzeźby Artura Rubinsteina, za którą, podczas swojej pierwszej wystawy indywidualnej w Nowym Jorku, dostał nagrodę burmistrza. Jego pierwszym istotnym dziełem zrealizowanym w Stanach Zjednoczonych była natomiast rzeźba Partyzanci I. Stanowi ona upamiętnienie wspomnień autora ze spotkania z oddziałem partyzantów Michała Krupy z 1958 roku. Została zrealizowana w 1979 roku i odsłonięta w 1983 roku w Bostonie, w parku , a dzień odsłonięcia został nazwany przez władze miasta Dniem Partyzantów. W 2006 roku dzieło zostało przeniesione na obszar dzielnicy . Inne dzieło autorstwa Pityńskiego o nazwie Partyzanci stanęło w Hamilton.
W 1987 roku Pityński otrzymał obywatelstwo Stanów Zjednoczonych.
14 sierpnia 1988 roku odsłonięty został wykonany przez Pityńskiego Pomnik Mściciela w Doylestown, zlokalizowany na cmentarzu polonijnym przy Narodowym Sanktuarium Matki Bożej Częstochowskiej, który poświęcony jest ofiarom zbrodni katyńskiej. Amerykańscy krytycy sztuki zwracali uwagę, że dla wielu grup imigrantów mieszkających w Stanach Zjednoczonych monument jest ucieleśnieniem idei patriotyzmu.
W lipcu i sierpniu 1989 roku odwiedzał Polskę, będącą wtedy niedługo po transformacji systemowej. Udzielił wówczas wielu wywiadów dla mediów, zarówno rządowych jak i „solidarnościowych”, a także złożył prywatną wizytę u prymasa Polski Józefa Glempa. Podczas pobytu ufundował, wykonał i podarował miastu Ulanów popiersie papieża Jana Pawła II, które w sierpniu 1989 roku zostało uroczyście – pod przewodnictwem biskupa i przy udziale władz samorządowych oraz mieszkańców gminy – odsłonięte i poświęcone na ulanowskim rynku. Popiersie to jest pierwszym pomnikiem Jana Pawła II w Polsce ustawionym na gruncie nienależącym do Kościoła katolickiego. Po 1989 roku przyjeżdżał do Polski regularnie.
Jest autorem bardzo znanego Pomnika Katyńskiego w Jersey City odsłoniętego w maju 1991 roku w prestiżowej lokalizacji nad rzeką Hudson, naprzeciw Manhattanu, upamiętniającego ofiary zbrodni katyńskiej.
14 sierpnia 1998 roku, w przeddzień Święta Wojska Polskiego i rocznicy Bitwy Warszawskiej, został odsłonięty i poświęcony na warszawskim Żoliborzu zaprojektowany przez niego Pomnik Czynu Zbrojnego Polonii Amerykańskiej, upamiętniający udział Polonii amerykańskiej (Stanów Zjednoczonych i Kanady) w odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku. Ze względu na ekspresyjną formę i bogatą kolorystykę monument po odsłonięciu wzbudził mieszane uczucia mieszkańców Warszawy.
19 listopada 2000 roku odsłonięto zaprojektowany przez Pityńskiego Narodowy Pomnik Katyński w Baltimore, będący największym pomnikiem z brązu na terenie Stanów Zjednoczonych.
Wśród dzieł Andrzeja Pityńskiego znajdują się także pomniki Marii Skłodowskiej-Curie w Bajonnie, „Sarmata” w , Jerzego Popiełuszki w Trenton i Jana Pawła II na Manhattanie, a ponadto projekt popiersia generała Władysława Andersa stojącego przed Museum Historiale w Cassino.
W 2010 roku powstał według jego projektu Pomnik „Patriota” w Stalowej Woli, odsłonięty oficjalnie 11 września 2011 roku.
W 2017 roku na zamówienie Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce (SWAP) Pityński wykonał pomnik upamiętniający ofiary rzezi wołyńskiej. Po odlaniu w brązie w Gliwickich Zakładach Urządzeń Technicznych miał zostać ustawiony w Parku Pamięci Narodowej w Toruniu, jednak ostatecznie do tego nie doszło. Inne brane pod uwagę lokalizacje pomnika, tj. Rzeszów, Jelenia Góra, Kielce i Stalowa Wola, nie były zainteresowane monumentem. W końcu kamień węgielny pod ten pomnik wmurowano 10 lipca 2022 roku w Domostawie, obok parkingu przy drodze ekspresowej S19. Pomnik został odsłonięty 14 lipca 2024 roku.
Ostatnim dziełem artysty był Pomnik Żołnierzy Wyklętych w Jaśle, którego projekt wykonał bezpłatnie; jego odsłonięcie miało miejsce 27 września 2019 roku.
Śmierć i pochówek Zmarł 18 września 2020 roku po długiej i ciężkiej chorobie w szpitalu Virtua Hospital w w stanie New Jersey. 27 września 2020 roku w Lee Funeral Home w Mount Holly odbyło się pożegnanie Andrzeja Pityńskiego na amerykańskiej ziemi. Ze względu na przepisy związane z panującą wówczas pandemią COVID-19 uroczystości miały charakter kameralny i odbyły się w gronie najbliższej rodziny, przyjaciół a także powiadomionych gości, wśród których znaleźli się Konsul Generalny RP w Nowym Jorku Adrian Kubicki i członkowie Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce, z którym Pityński był związany. 26 października 2024 roku, zgodnie z jego ostatnią wolą, urna z prochami artysty, przywieziona do Polski przez jego synów, starszego Aleksandra i młodszego Michała, po nabożeństwie w kościele parafialnym w Ulanowie została złożona w rodzinnym grobie na ulanowskim Cmentarzu Świętej Trójcy. Długi odstęp czasu między śmiercią a pogrzebem spowodowany był przedśmiertnym żądaniem Pityńskiego, zgodnie z którym jego wola bycia pochowanym w Ulanowie mogła zostać spełniona tylko po ustawieniu Pomnika „Rzeź Wołyńska” na polskiej ziemi.
Wybrane dzieła
Odznaczenia i wyróżnienia Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1989) Krzyż Komandorski Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej (1996) Order Orła Białego nadany przez prezydenta Polski Andrzeja Dudę w uznaniu znamienitych zasług dla upowszechniania i popularyzowania historii polskiego czynu niepodległościowego, za wybitne osiągnięcia w twórczości rzeźbiarskiej, działalność polonijną i krzewienie polskości (12 października 2017) Nagroda Fundacji Władysława i Nelli Turzańskich (2013) Odznaka honorowa „Zasłużony dla Województwa Podkarpackiego” (2017) Wielka Nagroda Honorowa im. Witolda Hulewicza (2022)
Upamiętnienie W 2015 roku w Ulanowie otwarto Muzeum Rzeźby Andrzeja Pityńskiego, ulokowane w zrekonstruowanym domu rodzinnym artysty. Mieści ono blisko 30 miniatur rzeźb Pityńskiego, odlanych przez niego w brązie, a także kilkanaście medali okolicznościowych jego autorstwa, wykonane przez niego węglem obrazy oraz należące do artysty szkicowniki i pamiątki osobiste.
Przypisy
Bibliografia Andrzej Pityński. Rzeźba (ze wstępem Ireny Grzesiuk-Olszewskiej i Andrzeja K. Olszewskiego), Wydawnictwo BoSz, Olszewnica 2008, .
Linki zewnętrzne Biografia Andrzeja Pityńskiego Wywiad z artystą w serwisie YouTube
Kategoria:Polscy rzeźbiarze Kategoria:Amerykańscy rzeźbiarze Kategoria:Artyści polonijni w Stanach Zjednoczonych Kategoria:Absolwenci Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Zasłużony dla Województwa Podkarpackiego” Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (III Rzeczpospolita) Kategoria:Laureaci Nagrody Fundacji Władysława i Nelli Turzańskich Kategoria:Ludzie urodzeni w Ulanowie Kategoria:Pochowani w Ulanowie Kategoria:Urodzeni w 1947 Kategoria:Zmarli w 2020