thumb|Karta tytułowa Encyclopédie

Wielka encyklopedia francuska (oryginalny tytuł Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers – Encyklopedia albo słownik rozumowany nauki, sztuk i rzemiosł) – encyklopedia wydawana we Francji w latach 1751–1766, a z późniejszymi suplementami i wydaniami poprawionymi – w 1772, 1777 i 1780. Encyklopedia ta w późniejszych latach doczekała się wielu wydań w tłumaczeniu na inne języki i wydawnictw wzorujących się na niej i z niej korzystających.

W zamierzeniu Encyclopédie miała być kompendium ówczesnej wiedzy z zakresu nauki, sztuki i rzemiosła, a jej twórcy sami za cel zakładali dokonanie „zmiany myślenia”. We wprowadzeniu pn. Discours Préliminaire des Éditeurs napisanym przez d’Alemberta w otwarty sposób przedstawiono oświeceniowe ideały. Uważa się, że to monumentalne dzieło stało się jednym ze szczytowych osiągnięć okresu Oświecenia. Miała ona wielkie znaczenie społeczne, polityczne i kulturowe. Zawarte w niej reformatorskie hasła utorowały drogę rewolucji francuskiej.

Geneza W 1726 roku we Francji założono Société des Arts, które opracowało projekt wydania encyklopedii wiedzy i umiejętności, jednak do jego realizacji nie doszło. Inny, oddzielny projekt wydania encyklopedii obejmującej wiedzę ogólną i użytkową powstał w środowisku masońskim. André Le Breton, jeden z głównych wydawców i inicjatorów Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, był od 1729 roku mistrzem paryskiej loży masońskiej.

Po fiasku wydania tłumaczenia angielskiej Cyclopaedii Ephraima Chambersa w dniu 16 października 1747 roku Le Breton podpisał z Diderotem i d’Alembertem umowę na napisanie encyklopedii. W październiku 1750 wydany został prospekt tego wydawnictwa, a pierwszy tom miał ukazać się w lipcu 1751.

We Francji powstał odpowiedni klimat i zapotrzebowanie na wydawnictwa encyklopedyczne obejmujące całość wiedzy, popularne były słowniki i kompendia obejmujące jakiś zakres wiedzy (historyczne, geograficzne itp.). U podłoża stały filozoficzne nurty oświeceniowe i poszerzająca się wiara w postęp, osiągany dzięki rozwojowi nauki. Zauważano ich wartość dla wiedzy jako taniej i praktycznej w codziennym życiu.

Autorzy i redaktorzy Pierwszym, któremu Andre Le Breton powierzył tworzenie encyklopedii, był francuski matematyk Jean-Paul de Gua de Malves, który z kolei zatrudnił młodych Condillaca, d’Alemberta i Diderota. Po 13 miesiącach z powodu niewłaściwego podejścia Le Breton zwolnił de Malvesa i podpisał umowę z d’Alembertem i Diderotem (16 października 1747). Największy wpływ na kształtowanie treści i ostateczny kształt Wielkiej Encyklopedii Francuskiej miał Denis Diderot. To on dobierał autorów, ustalał zestaw haseł i najczęściej dokonywał ostatecznej redakcji. Zestaw autorów i redaktorów zmieniał się, ale najdłużej Encyklopedią zajmował się Diderot i zapewne jego intelekt i osobowość najbardziej się na niej odcisnęły.

Grupę uczonych i myślicieli uczestniczących w tworzeniu tego dzieła nazwano później encyklopedystami. Byli to: Jean Le Rond d’Alembert Denis Diderot – główny redaktor André Le Breton – wydawca, autor, zajmował się też okazjonalnie redakcją Étienne de Condillac Louis Jean Daubenton Claude Adrien Helvétius (Helwecjusz) Paul d’Holbach Chevalier de Jaucourt Monteskiusz Jean-Jacques Rousseau Anne-Robert-Jacques Turgot Wolter François Quesnay

Wielka encyklopedia francuska w liczbach thumb|System obrazowy ludzkiej wiedzy, zwany także drzewem Diderota i d’Alemberta

35 tomów 71 819 haseł 2880 ilustracji 19 tys. stron 21 mln słów

Chronologia publikacji WEF Publikacja kolejnych tomów Nr tomuHasłaData1.A – Azymitesczerwiec 17512.B – Cézimbrastyczeń 1752 (datowany 1751)3.Cha – Consécrationpaździernik 17534.Conseil – Dizier, Saintpaździernik 17545.Do – Esymnetelistopad 17556.Et – Fnepaździernik 17567.Foang – Gythiumlistopad 17578.H – Itzehoagrudzień 17659.Ju – Mamiragrudzień 176510.Mammelle – Myvagrudzień 176511.N – Parkinsonegrudzień 176512.Parlement – Potytricgrudzień 176513.Pomacies – Reggiogrudzień 176514.Reggio – Semydagrudzień 176515.Sen – Tchuprikigrudzień 176516.Teanum – Véneriegrudzień 176517.Vénérien – Zzuéné oraz Articles omisgrudzień 1765

Źródło: University of ChicagoThe ARTFL Encyclopédie | ARTFL Encyclopédie Project..

Publikacja ilustracji Nr tomuCzęśćData1. (18)1. część17622. (19)2. część, 1. partia17633. (20)2. część, 2. partia17634. (21)3. część17655. (22)4. część17676. (23)5. część, 6. tom17687. (24)6. część, 7. tom17698. (25)7. część, 8. tom17719. (26)8. część, 9. tom177110. (27)9. część, 10. tom177211. (28)10. część, 11. tom1772

Źródło: University of Chicago.

Znaczenie Ukończenie WEF zajęło 25 lat i mimo trudności, do których należały waśnie między twórcami, cenzura przedrewolucyjnego państwa francuskiego, a nawet zakaz druku, okazała się wielkim sukcesem wydawniczym. W sumie sprzedano ponad 25 tys. kompletów l’Encyclopédie, co przyniosło 2,5 mln liwrów zysku (co odpowiada wartości ok. 30 mln dolarów amerykańskich w 2007).

Wielka Encyklopedia Francuska była pod wpływem angielskiej myśli filozoficznej (Francis Bacon, John Locke). Autorzy prezentowali wiarę w powszechny postęp, który miał być osiągany dzięki rozwojowi naukowemu.

Zobacz też Encyklopedia Britannica

Przypisy

Linki zewnętrzne

Wielka Encyklopedia Francuska online na francuskich Wikiźródłach (w wersji tekstowej i jako faksymile oryginału)

Kategoria:Encyklopedie Kategoria:Twórczość Denisa Diderota Kategoria:Francja w XVIII wieku Kategoria:Wydarzenia 1751