Kowalewo Pomorskie (do 22.IV.1939 KowalewoM.P. 1939 nr 142 poz. 334por. Pomorski Dziennik Wojewódzki. 1950, nr 6, poz. 126; niem. Schönsee) – miasto w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie golubsko-dobrzyńskim, położone nad Strugą Młyńską. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kowalewo Pomorskie.

Według danych GUS z 1 stycznia 2025 r. Kowalewo Pomorskie liczy 4022 mieszkańców, a jego powierzchnia wynosi 4,45 km².

Położenie Miasto królewskie Kowalewo położone było w XVI wieku w województwie chełmińskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 185., w 1662 roku należało do starostwa kowalewskiegoOpis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664, wydał Józef Paczkowski, Toruń 1938, s. 4.. W latach 1954–1972 miasto było siedzibą władz gromady Kowalewo, ale nie należało do niej. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. toruńskiego.

Pod względem historycznym Kowalewo Pomorskie leży w ziemi chełmińskiej. Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto położone jest na Pojezierzu Chełmińskim.

Przez Kowalewo Pomorskie przebiega droga krajowa 15 i droga wojewódzka nr 554.

Historia Po raz pierwszy Kowalewo było wzmiankowane w 1222 roku jako „quondam castrum Kovalewo”Tomasz Torbus, Zamki konwentualne Państwa Krzyżackiego w Prusach. Część II: Katalog, Słowo/Obraz Terytoria, 2023, ISBN: 978-83-7453-216-7, s.206-217. Początkowo gród darowany biskupowi Chrystianowi przez Konrada I mazowieckiego. Od 1231 Kowalewo było we władaniu Krzyżaków. W 1262 i w latach 1269-1273 warownię krzyżacką oblegali nieskutecznie Litwini, Bartowie i Jaćwingowie. Krzyżacy w latach 1277–1303 na wąskim przesmyku między dwoma jeziorami (dziś nieistniejącymi) wybudowali tu kamienno-ceglany zamek. Zamek ten znajdował się na zachód od kościoła, na wzgórzu, na którym obecnie (od 1911 r.) znajduje się wieża ciśnień. Osada otrzymała prawa miejskie w 1275 roku.

Zamek był siedzibą komturii kowalewskiej. Po raz pierwszy komtur (bruder Rudulphus czu Schoneze kompthur) został wymieniony w 1278 roku. We wrześniu 1330 roku zamek był przez kilka dni bezskutecznie oblegany przez wojska Władysława Łokietka s. 509-511..

W 1410 r. w bitwie pod Grunwaldem poległ komtur kowalewski Nicolaus von Vitz, dlatego też zamek w sierpniu został opanowany przez sprzyjających Polakom rycerzy Mikołaja (I) von Pfeilsdorfa i Hansa Polcke (z Pułkowa). Po objęciu zamku przez wojska polskie, król oddał zamek w zarząd podkanclerzemu koronnemu Mikołajowi Trąbie. Po kilkunastu miesiącach Krzyżacy przy wsparciu oddziałów inflanckich Berna von Hevelmanna odzyskali zamek. W ramach wojny golubskiej w 1422 r., gdy w okolicy pojawiły się wojska Jagiełły, Krzyżacy sami spalili miasto, natomiast zamek wytrzymał oblężenie rozpoczęte 28 sierpnia. Zamek został zdobyty przez propolski Związek Pruski w lutym 1454 roku. W 1466 r. w wyniku pokoju toruńskiego Kowalewo powróciło do Polski, stając się siedzibą starostwa grodowego. W dniu 5 października 1716 doszło do bitwy pod Kowalewem między wojskami królewskimi a oddziałami konfederatów tarnogrodzkich. Po I rozbiorze Polski w 1772 roku miasto znalazło się w zaborze pruskim. Po 1820 roku Prusacy rozebrali ruiny zamku. W latach 1833–1929Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 czerwca 1929 r. o zaliczeniu miejscowości Kowalewa w powiecie wąbrzeskim, województwie pomorskiem do rzędu miast () pozbawione praw miejskich. Od 1920 roku ponownie w składzie Polski.

Demografia Według danych z 31 grudnia 2022 r. miasto miało 4072 mieszkańców. thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Kowalewa Pomorskiego w 2014 roku

Zabytki Do rejestru zabytków nieruchomych wpisane są obiekty:

Kościół parafialny pw. św. Mikołaja z XIV/XV (nr rej.: A/365 z 19.03.1930) – zbudowany w latach 1286-1300 w stylu gotyckim, przebudowany w XVII-XVIII w., z XVI-wieczną polichromią i wyposażeniem renesansowym, barokowym i rokokowym. Ruiny zamku krzyżackiego (nr rej.: A/150/66 z 18.10.1934) – zbudowany w latach 1280-1300. Został rozbudowany w XIV wieku. Od 1466 roku był siedzibą polskich starostów. Zamek został uszkodzony podczas drugiej wojny szwedzkiej i zaczął niszczeć. Ruiny zamku zostały rozebrane przez Prusaków w drugiej połowie XIX wieku, a na miejscu dawnej wieży głównej zbudowano neogotycką wieżę wodną. Zachowały się fragmenty gdaniska (filar arkady) przy ul. Strażackiej i fundamenty czworobocznego budynku, a także część kamiennych murów obwodowych podzamcza opasających wzgórze zamkowe. Zamek posiadał ośmiokątną wieżę główną (stołp) i cztery narożne, otoczony był murami i fosą zasilaną z dwóch nieistniejących już jezior. Fragmenty murów miejskich z przełomu XIII-XIV wieku (nr rej.: A/145/63 z 18.10.1934) – pozostałości obwarowań miejskich z okrągłą basztą murowaną z kamienia i cegły. Zajazd z 1912 roku (nr rej.: A/678 z 3.06.1996) – znajdujący się przy placu Wolności 1. Do lipca 2019 roku stanowił siedzibę Urzędu Miejskiego.

Wspólnoty wyznaniowe Kościół katolicki: Parafia św. Mikołaja (pl. 700-Lecia 24) Świadkowie Jehowy: Sala Królestwa (ul. Kilińskiego 2)

Ludzie związani z Kowalewem Pomorskim

Szlaki turystyczne Szlak zielony o długości 71 km; trasa: Jabłonowo Pomorskie – Rywałd – Łopatki – Wąbrzeźno – Wałycz – Niedźwiedź – Wielkie Radowiska – Piątkowo – Pluskowęsy – Podborek – Kowalewo Pomorskie – Gajewo – Okonin – Elgiszewo – Ciechocinhttps://www.pttk.torun.pl/TO-1998z.html [dostęp 10 lutego 2010].

Zobacz też Kowalewo Pomorskie (stacja kolejowa) Kowalewo Pomorskie Miasto Cmentarz żydowski w Kowalewie Pomorskim

Przypisy

Linki zewnętrzne Strona Urzędu Miejskiego w Kowalewie Pomorskim

Kategoria:Miasta w województwie kujawsko-pomorskim Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo chełmińskie) Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku Kategoria:Starostwo kowalewskie