Języki izolowane, izolaty, języki odosobnione – języki, które ze względu na swą specyfikę, tj. strukturę gramatyczną, leksykę lub inne czynniki nie wykazują pokrewieństwa z żadnym innym istniejącym językiem. Przykładami języków izolowanych są języki koreański i baskijski, aczkolwiek snuje się przypuszczenia w kwestii ewentualnego związku tych języków z pewnymi rodzinami językowymi, np. baskijskiego z językami kaukaskimi.
Termin „języki izolowane” określa także takie języki, co do których wiadomo, że przynależą do określonej rodziny językowej, jednak wewnątrz niej nie są bliżej spokrewnione z żadnym innym językiem (np. języki albański czy ormiański w obrębie rodziny indoeuropejskiej).
Określenia „języki izolowane” nie należy mylić z typologicznym pojęciem języków izolujących.
Pochodzenie pojęcia Wyrażeniem language isolates (w l. poj. a language isolate) w odniesieniu do języków „niewykazujących bliskiego pokrewieństwa z żadnym innym językiem lub rodziną językową” (with no demonstrable close relationship to any other single language or family of languages) posłużyła się po raz pierwszy amerykańska lingwistka w 1965 r. w pracy nad językami rodzimymi Ameryki Północnej. W świetle stale nieustającego postępu w badaniach i dociekaniach językoznawczych definicję tę uzupełnia zastrzeżenie dotyczące aktualnego stanu badań.
Języki uznawane za izolowane Afryka Za języki izolowane uznaje się również niektóre języki z rodziny nilo-saharyjskiej. Język Status Zasięg Podobieństwa językowe i hipotezy Hadza Poniżej 1000 użytkowników Używany przez Pigmejów na równinie Serengeti w Tanzanii Zaliczany powszechnie do języków khoisan, jednak nie wykazuje z nimi żadnych związkówLaalZagrożony wymarciemUżywany w trzech wioskach w południowym Czadzie Sandawe Używany Wschodnia Tanzania Ze względu na pewne podobieństwo wliczany do języków khoisan
Azja Język Status Zasięg Podobieństwa językowe i hipotezy Ajnuski Wymierający Używany na wyspie Hokkaidō w Japonii, w przeszłości także na południowym Sachalinie, północnym Honsiu, i Kurylach. Zapisywany katakaną.Klasyfikowany często jako język paleoazjatycki Buruszaski Używany Używany w północnym Pakistanie.Łączony czasami z językami azjanickimi, bądź z językami kartwelskimi Elamicki Wymarły Używany w starożytnym Elamie.Niektórzy wskazują na jego podobieństwo do języków drawidyjskich Hattycki Używany w Azji Mniejszej do końca II tys. p.n.e. Wykazuje podobieństwa do większości języków Kaukazu Koreański Używany Korea Niektórzy badacze próbują łączyć go z językami ałtajskimi Kusunda Wymierający Używany przez kilka osób w zachodnim Nepalu Nihali Zagrożony wymarciem Używany w stanie Maharashtra w Indiach. Język ten wykazuje silny wpływ języków mundajskich Niwchijski Poważnie zagrożony wymarciem Sachalin i ujście Amuru Zaliczany czasem do języków czukocko-kamczackich, wskazuje się też na jego podobieństwo do języka ajnuskiego. Dzieli się na dwa dialekty, które niektórzy uważają za odrębne języki A-pucikwar Najprawdopodobniej wymarły Andamany Zazwyczaj klasyfikowany jako język andamański, wykazuje jednak bardzo duże podobieństwo do języków papuaskich Języki szompen Nieznany Używane przez niemającą kontaktu z cywilizacją ludność pierwotną Wielkiego Nikobaru Wyróżnia się wśród nich 2 lub 3 języki Sumeryjski Wymarły Używany w starożytnym Sumerze
Australia i Oceania W większości są to języki Nowej Gwinei, które nie wykazują pokrewieństwa z językami transnowogwinejskimi. Język Status Zasięg Podobieństwa językowe i hipotezy Abinomn Zagrożony wymarciem Nowa Gwinea Anêm Nowa BrytaniaPrawdopodobnie spokrewniony z językami yele i pele-ata Busa Nowa Gwinea Enindhilyagwa Groote Eylandt Isirawa Nowa Gwinea Kakadju Ziemia Arnhema w Australii Kol Nowa Brytania Kuot Nowa Irlandia Laragiya Prawdopodobnie wymarły Północna Australia Minkiński Wymarły Północna Australia Proponowano zaliczenie go do rodziny iwajdżyjskiej lub tankickiej Ngurmbur Prawdopodobnie wymarły Ziemia Arnhema w Australii Pele-ata Zagrożony wymarciem Nowa Brytania Prawdopodobnie spokrewniony z językami yele i anem Pyu Nowa Gwinea Sulka Nowa Brytania Taiap Sepik Wschodni w Papui-Nowej Gwinei Tiwi Wyspy Tiwi Umbugarla Ziemia Arnhema w Australii Yalë Nowa Gwinea Języki yawa Yapen Sugerowana rodzina 2 izolowanych języków Yele Nowa Gwinea Prawdopodobnie spokrewniony z językami anem i pele-ata Yuri Nowa Gwinea
Europa Język Status Zasięg Podobieństwa językowe i hipotezy Baskijski Używany Kraj Basków Zaliczany do hipotetycznej rodziny azjanickiej. Wykazuje liczne podobieństwa do języków kaukaskich. Próbuje się też go powiązać ze starożytnym językiem iberyjskim, bądź językami berberyjskimi Etruski Wymarły Używany w starożytności przez Etrusków Obecnie często zaliczany, wraz z lemnijskim i retyckim, do języków tyrreńskich.
Ameryka Północna Język Status Zasięg Podobieństwa językowe i hipotezy Adai Wymarły Teksas, Luizjana Atakapa Teksas, Luizjana Wskazuje się na związki z językami muskogejskimi Beothuk Nowa Fundlandia Podobieństwa z językami algonkiańskimi Chimariko Kalifornia Chitimacha Luizjana Wskazuje się na związki z językami muskogejskimi Coahuilteco Teksas i północno-wschodni Meksyk Cotoname Teksas i północno-wschodni Meksyk Cuitlatec Guerrero Esselen Kalifornia Haida Zagrożony wymarciem Alaska i Kolumbia Brytyjska Małe związki z językami na-dene Huave Oaxaca Jicaque Honduras Karankawa Wymarły Teksas Karuk Zagrożony wymarciem Kalifornia Kutenai Idaho, Montana, Kolumbia Brytyjska Naczez Wymarły Missisipi, Luizjana Wskazuje się na związki z językami muskogejskimi P’urhépecha Używany Używany przez lud P’urhépecha w Meksyku Quileute Zagrożony wymarciem stan Waszyngton Ostatni język z rodziny języków czimakuan Quinigua Wymarły Północno-zachodni Meksyk Salinan Kalifornia Seri Zagrożony wymarciem Sonora Siuslaw Wymarły Oregon Związki z językami wintuańskimi Takelma Zagrożony wymarciem Oregon Timucua Wymarły Floryda Tonkawa Teksas Tunica Missisipi, Luizjana, Arkansas Wskazuje się na związki z językami muskogejskimi Washo Zagrożony wymarciem Kalifornia, Nevada Xinca Gwatemala Związki z językiem lenca Yana Wymarły Kalifornia Yuchi Zagrożony wymarciem Georgia, Oklahoma Związki z językami siouańskimi Zuni Nowy Meksyk
Ameryka Południowa Język Status Zasięg Podobieństwa językowe i hipotezy Andoque Poważnie zagrożony wymarciem Kolumbia, Peru Związki z językami bora-witoto Betoi Wymarły Kolumbia Związki z językami paezańskimi Camsá Zagrożony wymarciem Kolumbia Canichana Używany Boliwia Cayubaba Wymarły Boliwia Cofán Używany Kolumbia, Ekwador Dalekie pokrewieństwo z językami czibczańskimi Culle Wymarły Peru Związki z językami colonańskimi Gamela Maranhão Huamoé Pernambuco Irantxe Używany Mato Grosso Sugerowana przynależność do języków arawakańskich Itonama Zagrożony wymarciem Boliwia Związki z językami paezańskimi Jotí Wenezuela Karirí Wymarły Ceará, Pernambuco, Paraíba Podobieństwo do języków macro-gê Kawésqar Zagrożony wymarciem zachodni Południowy Lądolód Patagoński Kukurá Wymarły Mato Grosso Mapudungun Używany Chile, Argentyna Movima Boliwia Munichi Wymarły Peru Nambiquaran Zagrożony wymarciem Mato Grosso Matú Wymarły Pernambuco Omurano Peru Otí São Paulo Sugerowana przynależność do języków macro-gê Pankararú Pernambuco Pirahã Zagrożony wymarciem Amazonia Ostatni z rodziny języków mura Puquina Wymarły Boliwia Sabela Zagrożony wymarciem Ekwador, Peru Taushiro Używany Peru Tequiraca Peru Ticuna Kolumbia, Peru, Brazylia Tuxá Wymarły Bahia, Pernambuco Warao Zagrożony wymarciem Gujana, Surinam, Wenezuela Związki z językami paezańskimi Xokó Wymarły Alagoas, Pernambuco Xukurú Pernambuco, Paraíba Yámana południowa część Ziemi Ognistej Yuracaré Zagrożony wymarciem Boliwia Wykazuje podobieństwa do kilku rodzin językowych Ameryki Pd. Yuri Wymarły Kolumbia, Brazylia Yurumanguí Kolumbia
Przypisy