Orłosęp, orłosęp brodaty (Gypaetus barbatus) – gatunek dużego ptaka padlinożernego z podrodziny orłosępów (Gypaetinae) w rodzinie jastrzębiowatych (Accipitridae), jedyny przedstawiciel rodzaju Gypaetus.
Występowanie Ptak ten występuje w zależności od podgatunku: Gypaetus barbatus barbatus – od Maghrebu i Półwyspu Iberyjskiego poprzez południową Europę, Kaukaz i Bliski Wschód (w tym Azję Mniejszą i Egipt) po rosyjski Ałtaj, Mongolię, Chiny, Himalaje i zachodni Pakistan.
W Alpach gatunek wymarł w latach 30. XX w. W latach 70. tego stulecia została podjęta współpraca krajów alpejskich (Austrii, Szwajcarii i Francji) zmierzająca do jego reintrodukcji. Poczynając od lat 80. kolejne młode osobniki z austriackiej hodowli wypuszczano w różnych regionach gór. We Francji pierwszy udany lęg odnotowano w 1997 r. w departamencie Górna Sabaudia. Kolejne pojawy związane z programem reintrodukcji tego ptaka w Alpach i Masywie Centralnym odnotowano m.in. w latach 2013 i 2016; reintrodukowane ptaki wyposażone są w nadajniki satelitarne. W roku 2018 w Alpach francuskich obserwowano już 15 par.
W XIX w. co najmniej raz lub dwa razy stwierdzony również w Polsce, przy jej południowej granicy kraju. Do tej pory Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego potwierdziła trzy stwierdzenia ptaków tego gatunku w Polsce (pojaw naturalny lub wtórnie naturalny), ostatnie w 2017, 2018 i 2024. Gypaetus barbatus meridionalis – południowo-zachodnia część Półwyspu Arabskiego oraz plamowo wschodnia i południowa Afryka.
Taksonomia Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1758 szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w 10. edycji Systema Naturae, nadając mu nazwę Vultur barbatus. Holotyp według Linneusza, który bazował na tekście „The Bearded Vulture” Edwardsa z 1750 roku, pochodził z Afryki; miejsce typowe ograniczone przez Harterta w 1914 roku do Santa Cruz, blisko Oranu w Algierii.
Wyróżnia się dwa podgatunki: G. b. barbatus i G. b. meridionalis. Proponowane podgatunki hemachalanus (wyższe góry środkowej Azji) i aureus (Europa i zachodnia Azja) zsynonimizowano z podgatunkiem nominatywnym.
Etymologia Gypaetus (Gypaetos, Gypeatos, Gypeatus, Gypetos, Grypaetus): gupaietos (od zniekształconego ὑπαιετος hupaietos) „orzeł” lub „sęp”, od γυψ gups, γυπος gupos „sęp” (por. ὑπο hupo „podobny”); αετος aetos „orzeł”. Gyptus: gr. γυψ gups, γυπος gupos „sęp”. Phene: gr. φηνη phēnē „sęp, orłosęp”. Harpe: gr. ἁρπη harpē „nieznany, prawdopodobnie mityczny ptak”. Gupista : gr. γυψ gups, γυπος gupos „sęp”. barbatus: „brodaty”, od barba „broda”. aureus: łac. aureus „złoty”, od aurum „złoto”. hemachalanus: nowołac. Hemachala „Himachal”, Himalaje, od sanskryckiego hima „śnieg”; acala „góra”. meridionalis: łac. meridionalis „południowy”, od meridies „południe”. altaicus: Ałtaj (), Azja Środkowa, na granicy Kazachstanu, zachodniej Mongolii i północno-zachodnich Chin.
Morfologia Wygląd Samice większe od samców, lecz obie płci ubarwione jednakowo. Dorosłe osobniki mają woskówkę porośniętą czarnymi piórami, tworzącymi bródkę. Ciemne są również pióra na boku głowy w okolicy oka. Grzbiet i ogon czarnobrązowy z jasnymi kreskami. Reszta ciała biała, pokryta rdzawym nalotem, jedynie na piersi czarny znak przypominający literę „V”. Rdzawe zabarwienie wywołane jest wydzieliną z gruczołu kuprowego, zatem natężenie nalotu jest zmienne. Podgatunek G. b. meridionalis różni się od G. b. barbatus nagim skokiem, brakiem czarnych piór wokół oka i czarnego znaku na piersi. Osobniki młodociane całe czarnobrązowe.
Wymiary średnie Długość ciała 94–125 cm, masa ciała 4500–7100 g, rozpiętość skrzydeł 231–283 cm.
Ekologia i zachowanie Biotop Góry powyżej górnej granicy lasu.
Gniazdo W niedostępnym miejscu na skalnej półce lub w jaskini. Może mieć do 2 m średnicy i 1 m wysokości. Zbudowane z gałęzi, wysłane wełną i pierzem.
Jaja W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając w grudniu–lutym (półkula północna) lub maju–lipcu (półkula południowa) 1–2 jaja (jednak przeżywa tylko jedno pisklę).
Wysiadywanie i dorastanie Jaja wysiadywane są przez okres około 55–60 dni przez obydwoje rodziców. Pisklęta opuszczają gniazdo po 106–130 dniach. Dojrzałość płciową osiągają w wieku 7 lat; w niewoli dożywają 40 lat.
Pożywienie Głównie padlina dużych ssaków. Kości zrzuca na skały, starając się je rozbić, podobnie robi z żółwiami. Niekiedy stara się strącić duże zwierzęta w przepaść.
Zachowania godowe mały|Orłosęp brodaty kąpiący się w źródle z tlenkiem żelaza w Pirenejach w Hiszpanii Orłosępy kąpią się w źródłach z tlenkiem żelaza, robiąc to na odosobnieniu. Celem tego zachowania jest posiadanie zabarwionych piór, pokazując przy tym swoją dominację.
Status i ochrona W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody od 2014 roku jest zaliczany do kategorii NT (bliski zagrożenia); wcześniej klasyfikowany był jako gatunek najmniejszej troski (LC). Liczebność światowej populacji szacuje się na 1675–6700 dorosłych osobników. Globalny trend liczebności uznawany jest za spadkowy.
W Polsce podlega ścisłej ochronie gatunkowejRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ()..
Międzynarodowy program hodowli i reintrodukcji tego zagrożonego gatunku prowadzi organizacja Vulture Conservation Fundation.
Galeria zdjęć
Zobacz też ptaki Polski
Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Jastrzębiowate Kategoria:Ptaki Afryki Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza