Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Kościerzynie

Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Kościerzynie – polska organizacja, założona 23 lutego 1896 w Kościerzynie, stawiająca sobie za cel działalność sportową, kulturową, wychowawczą i niepodległościową.

Warunki powstania Gniazda Kościerzyna znajdująca się w centrum Pojezierza Kaszubskiego nawiązała kontakty z kulturą niemiecką w 1312 roku, kiedy została wcielona w granice państwa zakonnego. Miasto powróciło pod polskie panowanie na mocy postanowień toruńskich w 1466 roku. W 1772 roku Kościerzyna weszła w skład Prus Zachodnich, podporządkowując się kamerze kwidzyńskiej. Kościerzacy popierali oraz wspierali kolejno oddziały napoleońskie, powstańców styczniowychJózef Bober, W państwie pruskim, [w:] Kościerzyna. Zarys dziejów miasta do 1939 r., pod red. Mariana Kallasa, Toruń 1994. .. W wieku XIX nasiliła się polityka germanizacyjna określana potocznie mianem kulturkampfu. Hasła organicznikowskie głoszone między innymi przez Ligę Polską, organizacje i koła o charakterze gospodarczym, rolniczym, rzemieślniczym, katolickim a na terenie Kaszub także przez Młodokaszubów miały służyć walce o świadomość narodową Polaków. Na takim gruncie powołano w Kościerzynie do życia Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”.

Historia Gniazda Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Kościerzynie zostało założone 23 lutego 1896 rokuAndrzej Bogucki, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” na Pomorzu 1893-1939, Bydgoszcz 1997. .. Silna polityka germanizacyjna doprowadziła do zaprzestania działań, aż do czasu reaktywacji gniazda w 1912 roku. Sokoli kościerscy brali czynny udział w wydarzeniach I wojny światowej. W latach 1919–1939 gniazdo działało bardzo prężnie. Wybuch wojny w 1939 doprowadził do zawieszenia działalności towarzystwa.

Gniazdo w latach 1896–1914 Pierwsze Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” zostało założone w 1867 roku we Lwowie z inicjatywy tamtejszej młodzieży akademickiej min. Klemensa Żukotyńskiego i Ludwika Gotlentala. W zaborze pruskim pierwsze gniazdo założono w 1884 w Inowrocławiu. Pojawienie się „Sokoła” w zaborze pruskim dało początek identycznym działaniom w Wielkopolsce i Pomorzu. W 1895 roku „Sokoły” zaboru pruskiego utworzyły jeden wspólny organ nadrzędny – Związek „Sokołów” Polskich w Państwie Niemieckim.

Tworzenie nowych gniazd zapadało decyzją odgórną, inspiracje wychodziły zaś głównie od najbardziej doświadczonego w tej materii aktywu poznańsko-kujawsko-pomorskiego. Bernard Milski (przedstawiciel „Sokoła” w Gdańsku), Paweł Siudowski (prezes gniazda w Chełmnie) oraz delegaci z Torunia zainicjowali 23 lutego 1896 roku powstanie „Sokoła” w Kościerzynie. Akces do gniazda zgłosiło 17 osób. Jednym z pierwszych przewodniczących gniazda został wybitny działacz Tomasz Rogala. Celem pracy gniazda stało się krzewienie kultury fizycznej, rozwijanie życia towarzyskiego, pobudzanie świadomości narodowej polskiej wśród członków i lokalnej społeczności, zwłaszcza zaś młodzieży. Zajęcia gimnastyczne odbywały się cotygodniowo w sali miejskiego „Bazaru”. Jeszcze w 1896 r. władze pruskie wzmogły represje na gniazda sokole. Nie mogąc wprost zakazać działalności „Sokołom” szukały chociażby najmniejszych uchybień, przewinień. Powszechnym nakazem stało się zabieganie o zezwolenia na działalność publiczną na wolnym powietrzu, przemarszów. Nacjonalistyczna prasa niemiecka rozpoczęła nagonkę na „Sokoły” przypisując im rangę towarzystw politycznych, a nawet wojskowych, stawiając za argument przemarsze umundurowanych mężczyzn z chorągwiami nie niemieckimi. Podobne szykany doprowadziły do zawieszenia działalności gniazdaWiktor Frąckowiak, Dzieje Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” na Pomorzu Nadwiślańskim w latach 1886-1919, Gdańsk 1998, .. Do reaktywacji gniazda doszło 10 marca 1912 roku, prezesem obrano Franciszka Biedowicza. Wybuch wojny sparaliżował działalność gniazd sokolich w zaborze pruskim.

Gniazdo w latach 1914–1919 Na skutek działań wojennych wiele organizacji zostało pozbawione aktywu męskiego. Zdyscyplinowanie i fizyczne predyspozycje stanowiły o jakości bojowej „Sokołów”. Grono techniczne ZSP w PN uznało, że „Sokół” powinien wziąć udział w przygotowaniach szeregów sokolich gotowych do walki o niepodległość i ziemie etniczne polskie znajdujące się dotychczas pod zaborem pruskim. W listopadzie 1918 roku powstała w Kościerzynie Powiatowa Rada Ludowa, której zastępcą został druh Tomasz Rogala, która nawoływała do obalenia niemieckiego burmistrza Rumstiega. Rewolucja w Niemczech, wybuch powstania wielkopolskiego miały znaczny wpływ na spotęgowanie haseł wzywających do walki z zaborcą. Walki zbrojne w Kościerzynie z lokalnym Grenzschutzem, w których udział wzięli sokoli rozpoczęły się 6 stycznia 1919 roku. Brak pomocy z zewnątrz oraz groźba zbombardowania miasta zmusił uczestników walk do opuszczenia miasta, z których część dołączyła do powstańców w Wielkopolsce. Z początkiem lutego 1920 roku sokoli witali oddziały Frontu Pomorskiego. Działalność gniazda nie zakończyła się na akcjach zbrojnych. Kościerski „Sokół” wydelegował wieloletniego członka, Tomasza Rogalę na rozmowy w Wersalu, który miał zaświadczyć o przynależności Kaszubów do państwa polskiegoKrzysztof Grau, Działalność Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Kościerzynie w latach 1896-1939, „Kościerskie Zeszyty Muzealne, nr 4, Kościerzyna 2010. ISSN 1898-7354..

Gniazdo w dwudziestoleciu międzywojennym thumb|500px|Zarząd i członkowie kościerskiego „Sokoła” ok. 1925 r. 30 kwietnia 1922 poświęcono sztandar kościerskiego „Sokoła”, jeden z artefaktów i symboli organizacji. Sokoli organizowali liczne imprezy kulturalne i sportowe. Najważniejszymi inicjatywami kulturalnymi były przedstawienia i akademie, zabawy taneczne, w których uczestniczyli także mieszkańcy miasta. Z kolei najważniejszą imprezą sportową organizowaną przez kościerskie gniazdo były „Zawody Kościuszkowskie”. Gniazdo uczestniczyło też w zlotach dzielnicowych, okręgowych. Sokoli dbali o prawidłową oprawę świąt narodowych i kościelnych (często przy współudziale lokalnych parafii i obywateli miasta), które miały budować ducha patriotycznego i katolickiego.

W 1927 roku utworzono Okręg IX – Kościerski „Sokoła”, obejmujący obwodem powiat kościerski i kartuski. Prezesem Okręgu obrano Władysława Sochaczewskiego. W tym też roku „Sokół” zetknął się z sanacyjnym Państwowym Urzędem Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego (PUWFiPW). W omawianym okresie w gnieździe pojawiła się sekcja żeńska i sekcja młodzików. Od 1929 roku kościerski „Sokół” podjął się wybudowania „Sokolni” – sali gimnastycznej, oddanej do użytku w 1938 roku. Na wniosek PUWFiPW gniazdo brało udział w przeszkoleniach wojskowych, stając się sprawnie wyszkoloną kadrą żołnierzy – co miało istotne znaczenie w zbliżającej się wojnie. Wybuch wojny zawiesił działalność gniazda. W czasie wojny niektórzy członkowie padli ofiarą bestialskich mordów z rąk hitlerowców, inni włączali się w działania partyzanckie.

Sekcje gniazda Przez 20 lat dzielących dwie wojny światowe w „Sokole” kościerskim prężnie działały sekcje gimnastyczna, lekkoatletyczna oraz piłki nożnej, boksu, tenisa ziemnego, pływacka, strzelecka, narciarska i bojerów.

Osoby związane z kościerskim „Sokołem” Edmund Anzlik Feliks Anzlik Teodor Armański Teodor Bolduan Józef Głazik Augustyn Kopecki Leon Kopecki Mikołaj Mokwa ks. Henryk Ossowski Tomasz Rogala Weronika Rogala Władysław Rogala Leon Wysocki Alfons Zulewski

Wpływ „Sokoła” na sport w Kościerzynie Po 1945 roku nie reaktywowano „Sokoła”. Znaczna część druhów weszła w skład powołanego w 1946 roku klubu piłkarskiego Kaszubia Kościerzyna. Klub nie powstał pod nazwą „Sokoła”. Wynikało to z pierwotnego charakteru organizacji – walki z zaborcą, co w nowo zaistniałej sytuacji odnosiło się do państwa sowieckiego i nowej władzy w kraju. Z ducha stowarzyszenia czerpały także inne lokalne drużyny sportowe, min. Spójnia, Budowlani, LZS, Kolejarz, Sparta, Zryw, Gwardia, Ogniwo, „Gryf” Kościerzyna.

W 1989 roku Janusz Kuźma wraz z grupą lokalnych działaczy, sportowców, nauczycieli wychowania fizycznego, wyrazili chęć spędzania swojego wolnego czasu na sportowo oraz kontynuowania tradycji „Sokoła”. W dziewięć lat później (18.11.1998) zarejestrowano w sądzie wojewódzkim zespół KS Sokół. Sztandarową dyscypliną stała się nie już lekkoatletyka, a piłka ręczna.

Klub K.S. Vetrex Sokół Kościerzyna gra w grupie A I ligi piłki ręcznej mężczyzn. Juniorzy, wychowankowie Janusza Kuźmy i Ewy Kuźmy odnoszą liczne sukcesy na arenie krajowej i międzynarodowej.

„Sokolnia” z lat 30. XX w., która przez długie lata służyła kościerskiemu „ekonomikowi” (dzisiaj Powiatowy Zespół Szkół nr 1 w Kościerzynie) w 2006 r. została zastąpiona nową pełnowymiarową halą. Dla podkreślenia znaczenia Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w dziedzinie kreowania aktywności fizycznej w mieście, nową salę nazwano „Sokolnią”.

Przypisy

Kategoria:Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” Kategoria:Historia Kościerzyny Kategoria:Sport w Kościerzynie