thumb|300px|Położenie Sudanu Południowego Referendum niepodległościowe w Sudanie Południowym – głosowanie odbywające się w dniach 9–15 stycznia 2011 roku w sprawie podziału Sudanu na część południową i część północną. Jest ono wynikiem ustaleń pokojowych z 2005, podjętych na zakończenie ponad dwudziestoletniej wojny domowej w Sudanie.
Konflikt północ-południe i porozumienie pokojowe thumb|right|200px|Sytuacja w Sudanie po wojnie domowej: (w tym Darfur – kolor zielony)
Sudan od czasu uzyskania niepodległości w 1956 zmagał się z wieloletnim konfliktem wewnętrznym między północną częścią kraju a południem. Podłoże konfliktu stanowiły różnice etniczne i religijne, gdyż północ kraju zamieszkana jest przez ludność arabską (muzułmańską), a południe przez ludność murzyńską (chrześcijańską i animistyczną). Pierwszy konflikt (I wojna domowa w Sudanie) wybuchł już w 1955 roku i trwał do czasu podpisania porozumienia pokojowego w Addis Abebie w 1972. Jednakże w 1983 roku doszło do wznowienia walk. Osią sporu był podział władzy i bogactw naturalnych między dwoma rejonami państwa, a także rola religii w państwie i dążenie południa do samostanowienia. Walki z wojskami rządowymi prowadziła Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu (SPLA), do liderów której należeli John Garang i Salva Kiir Mayardit. W wyniku trwającego 21 lat konfliktu zginęło przeszło 2 mln osób, ponad 4 mln opuściło swoje domy, a ponad 600 tys. opuściło Sudan i szukało schronienia w państwach sąsiednich.
W wyniku mediacji ze strony Międzyrządowej Władzy ds. Rozwoju (ang. Intergovernmental Authority on Development, IGAD), organizacji grupującej państwa z rejonu Afryki Wschodniej, rząd Sudanu na czele z prezydentem Omarem al-Baszirem i SPLA 9 stycznia 2005 podpisali w Nairobi całościowe porozumienie pokojowe (Comprehensive Peace Agreement). Zgodnie z nim w Sudanie wprowadzony został 6-letni okres przejściowy (liczony od 9 lipca 2005, wcześniej obowiązywał półroczny okres poprzedzający go), w czasie którego Sudan Południowy miał posiadać szeroką autonomię z własnym parlamentem i prezydentem, który z urzędu objął także stanowisko wiceprezydenta Sudanu. W tym czasie w Sudanie miały zostać przeprowadzone wybory powszechne. Na koniec okresu przejściowego miało natomiast odbyć się referendum pod międzynarodowym nadzorem, zorganizowane wspólnie przez rząd Sudanu i Ludowy Ruch Wyzwolenia Sudanu (SPLM) dla ludności Sudanu Południowego, w celu potwierdzenia jedności kraju bądź zadecydowania o secesji.
Porozumienie pokojowe z 2005 roku przewidywało równoczesną z referendum w Sudanie Południowym organizację drugiego referendum w regionie Abyei. W okresie przejściowym ten zasobny w ropę naftową region posiadał „specjalny status administracyjny”. Jego mieszkańcy na drodze głosowania mieli zadecydować o zachowaniu tego statusu i pozostaniu przy północy bądź o przyłączeniu się do południa. W celu wyznaczenia dokładnych granic regionu miała zostać powołana komisja graniczna (Abyei Boundaries Commission), a w celu przeprowadzenia głosowania komisja referendalna (Abyei Referendum Commission), której kompetencją miało być również wyznaczenie kryteriów uprawniających do udziału w głosowaniu. W stanach Kordofan Południowy i Nil Błękitny miały odbyć się natomiast „powszechne konsultacje”, przeprowadzone poprzez parlamenty stanowe i powołane przez nie komisje. Na ich podstawie rząd centralny Sudanu miał podjąć ewentualne decyzje o „naprawie procedur potrzebnych na wierne wdrożenie postanowień porozumienia pokojowego”.
Istotą konfliktu polityczno-militarnego w Sudanie był podział między północną częścią państwa, zamieszkałą głównie przez Arabów, z rządem centralnym w Chartumie, a bardzo słabo rozwiniętym południem, z ludami afrykańskimi o wyznaniu chrześcijańsko- animistycznym. Wyznawcy islamu to ok. 70% mieszkańców kraju, 25% przypada na wierzenia tradycyjne, a ok. 5% to chrześcijanie. Drugim podłożem konfliktu jest struktura etniczna państwa. Ponad 50% to Arabowie z dwóch wielkich grup Dżaalin-Danagla oraz Dżuhajna-Fazara zamieszkujący obszary północne i środkowe kraju. W północnej części kraju występują jeszcze Nubijczycy oraz lud Bedża, stanowiąc w sumie ok. 15% ludności. Duże zróżnicowanie występuje na południu. Największą grupę etniczną stanowi plemię Dinka (12%), a następnie Nuerowie (5%). Pozostałymi dużymi grupami etnicznymi na południu kraju są Bari, Szyllukowie oraz Lotuko. W zachodniej prowincji Darfur główną grupą etniczną jest lud Furi, który stanowi 2% ludności Sudanu. Historycznych korzeni konfliktu należy doszukiwać się przede wszystkim w polityce prowadzonej przez XIX-wiecznych kolonizatorów tych terenów, tj. Brytyjczyków oraz Egipcjan oraz dominującej w tym kraju nacji muzułmańskiej. Sztuczne podziały i ograniczenia rozwojowe stosowane przez administrację kolonialną oraz arabską politykę eksterminacji i niewolnictwa w stosunku do plemion zamieszkujących głównie południową część terytoriów implikowała liczne krwawe konflikty w tym krajuRed. R. Bania, K. Zdulski (A. Demkowicz): Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe w regionie Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki (MENA) u progu XXI wieku. Ibidem Łódź. 2012. s. 245. .
Negocjacje na temat organizacji referendum Od czasu podpisania pokoju na terenie Sudanu Południowego dochodziło do walk i wybuchów przemocy na tle etnicznym, które spowodowały tysiące ofiar śmiertelnych. Władze południa oskarżały władze z północy o podsycanie niepokojów, zbrojenie i finansowanie rebeliantów, czemu te konsekwentnie zaprzeczały. Starcia stanowiły zagrożenie dla procesu pokojowego i utrudniały przygotowania do referendum. W samym tylko roku 2009 w wyniku przemocy, głównie w stanie Dżunkali, zginęło co najmniej dwa tysiące osób.
Na przełomie kwietnia i maja 2008 roku w Sudanie przeprowadzony został niezbędny do stworzenia rejestru wyborców spis ludności. Pełne wyniki spisu zostały opublikowane w kwietniu 2009. Według nich terytorium Sudanu Południowego zamieszkiwało 8,2 mln osób. Władze Sudanu wyraziły wątpliwości co do tej liczby, uznając ją za zaniżoną. Ich zdaniem liczba ludności Sudanu Południowego mogła stanowić ok. 1/3 ludności całego Sudanu, tj. 11–13 mln osób.
W czerwcu 2009, z inicjatywy Stanów Zjednoczonych, władze północy i południa powołały trójstronną komisję w celu przeglądu i rozwiązania problemów związanych z implementacją porozumienia pokojowego z 2005. 19 sierpnia 2009, w obecności wysłannika USA , podpisały natomiast porozumienie o współpracy w realizacji postanowień układu pokojowego, w tym przygotowań wyborczych. We wrześniu 2009 strony rozpoczęły serię rozmów na ten temat. Były one prowadzone na szczeblu wiceprezydentów: wiceprezydenta Sudanu Alego Usmana Tahy oraz wiceprezydenta Sudanu Południowego Rieka Machara. Ich celem było wypracowanie prawa umożliwiającego organizację referendum. Do punktów spornych należały m.in. kwestie procentu głosów wymaganych dla secesji bądź jedności, osób uprawnionych do głosowania, a także ustalenie zasad procesu postreferendalnego, w tym podziału długu publicznego w przypadku secesji. Na początku września 2009 strony zdołały porozumieć się w sprawie 6 z 9 punktów przedstawionych w agendzie rozmów (składu komisji referendalnej, statusu obserwatorów, kwestiach bezpieczeństwa, rejestracji wyborców, systemu głosowania i ogólnej definicji uprawnionych do głosowania). Nierozstrzygniętą sprawą pozostawała nadal liczba głosów potrzebnych do wyboru jednej z dwóch opcji. Północ opowiadała się za progiem 75% oddanych głosów, czemu sprzeciwiał się SPLM. Drugą sprawą była kwestia podziału uprawnień pomiędzy komisję referendalną z siedzibą w Chartumie a jej oddział w Dżubie. Strony były podzielone także w sprawie terytorium, na którym miało się odbyć głosowanie. Południe optowało za jego organizacją wyłącznie na obszarze Sudanu Południowego, natomiast przedstawiciele z północy domagali się głosowania na obszarze całego Sudanu.
16 października 2009 wiceprezydent Taha i wiceprezydent Machar ogłosili osiągnięcie porozumienia w sprawie ustawy referendalnej i zakończenia rozmów. Według nich, do wyboru jednej z dwóch opcji (secesja lub jedność) wymagana miała być zwykła większość głosów (co najmniej 50%+1) oraz udział ponad 2/3 uprawnionych do głosowania. Głosowanie miało odbyć się na terenie całego Sudanu.
1 listopada 2009 prezydent Sudanu Południowego Salva Kiir Mayardit po raz pierwszy w zdecydowany sposób opowiedział się za secesją prowincji. Stwierdzając, że władze uszanują każdy wybór obywateli, oznajmił, iż głosowanie za jednością będzie oznaczać dla mieszkańców Sudanu Południowego bycie obywatelami drugiej kategorii we własnym państwie, natomiast głosowanie za secesją zapewni im wolność w niepodległym kraju.
13 grudnia 2009 prezydent Sudanu Umar al-Baszir i prezydent Sudanu Południowego Salva Kiir Mayardit, w czasie posiedzenia rządu centralnego, przyjęli projekt Ustawy w sprawie Referendum w Sudanie Południowym (Southern Sudan Referendum Act 2009). 29 grudnia 2009 ustawę przyjęło Zgromadzenie Narodowe. Weszła ona życie w dniu podpisania przez prezydenta al-Baszira 31 grudnia 2009.
Ustawa w sprawie Referendum w Sudanie Południowym thumb|200px|Flaga Sudanu Południowego Przyjęta przez parlament i podpisana przez prezydenta w grudniu 2009 Ustawa w sprawie Referendum w Sudanie Południowym określała ramy prawne i zasady organizacji głosowania.
Zgodnie z jej przepisami, lud Sudanu Południowego mógł skorzystać z wyrażenia prawa do samostanowienia poprzez referendum mającym na celu określenie jego przyszłego statusu. Referendum miało odbywać się na obszarze Sudanu Południowego i w innych miejscach, w dniu 9 stycznia 2011. Jego organizację przeprowadzała Komisja ds. Referendum w Sudanie Południowym (Southern Sudan Referendum Commission), we współpracy z rządem centralnym, rządem Sudanu Południowego i pod międzynarodowym nadzorem. Głosujący mieli do wyboru dwie opcje: potwierdzenie jedności Sudanu poprzez utrzymanie formy rządu ustanowionej przez porozumienie pokojowe z 2005 i Tymczasową Konstytucję z 2005; oraz opcję drugą – secesję. W celu wyrażenia wolnej woli mieszkańców władze zobowiązały się zapewnić warunki sprzyjające przeprowadzeniu referendum, w tym odpowiedni poziom bezpieczeństwa, wolność wypowiedzi, wolność zgromadzeń i swobodę przemieszczania się, zgodę na obecność międzynarodowych i krajowych obserwatorów (m.in. przedstawicieli ONZ, UE, UA i państw IGAD).
W celu organizacji referendum miała zostać powołana niezależna finansowo, administracyjnie i technicznie Komisja ds. Referendum w Sudanie Południowym z siedzibą w Chartumie oraz oddzielnym biurem w Dżubie. W jej skład miało wchodzić 9 członków, w tym przewodniczący i jego zastępca. Członków mianował prezydent Sudanu, za zgodą pierwszego wiceprezydenta Sudanu (prezydenta Sudanu Południowego) oraz aprobatą Zgromadzenia Narodowego wyrażonej większością głosów. Wiceprzewodniczący Komisji stał na czele Biura ds. Referendum w Sudanie Południowego w Dżubie. Komisja, w celu przygotowania i przeprowadzenia głosowania powoływała w każdym stanie Wysoki Komitet ds. Referendum, a te z kolei Podkomitety ds. Referendum oraz Komitety Centrów Referendalnych.
Uprawnionymi do udziału w referendum były osoby powyżej 18. roku życia, poczytalne oraz spełniające co najmniej jeden z dwóch warunków: 1) urodzone z jednego lub obojga rodziców należących do rdzennych społeczności osiadłych w Sudanie Południowym w dniu lub przed dniem 1 stycznia 1956, bądź będące w stanie udowodnić swoje pochodzenie od takich wspólnot; 2) zamieszkałe na stałe, bez przerw, bądź których rodzice lub dziadkowie zamieszkują na stałe, bez przerw, w Sudanie Południowym od 1 stycznia 1956. Dodatkowo, aby wziąć udział w głosowaniu wymagana była rejestracja w spisie wyborców.