mały|Król Stefan Batory – twórca piechoty wybranieckiej, z którą dotarł aż pod Psków Piechota wybraniecka (wybrańcy) – rodzaj oddziałów wojskowych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, do której rekrutowani byli jedynie chłopi z dóbr królewskich w Koronie od 1578 i na Litwie od 1595.

Charakterystyka Piechota wybraniecka to piesza milicja złożona z chłopów zamieszkałych w dobrach królewskich, w których na podstawie wydanej w 1578 konstytucji sejmowej każdy dwudziesty łan miał być wolny, od ciężarów i powinności poddańczych. W zamian za to włościanin obowiązany był stawiać się z odpowiednim uzbrojeniem i wyposażeniem do służby w chorągwi swego województwa i być gotowy do wyruszenia na kampanię wojenną, gdy wezwą go do tego uniwersały królewskie. Za służbę nie otrzymywał dodatkowego wynagrodzenia. Jego obowiązki w dobrach królewskich wykonywali chłopi z pozostałych 19 łanów.

Ten rodzaj piechoty inaczej zwanej łanową utworzono, na wzór siedmiogrodzkiej, za panowania króla Stefana Batorego ...abyśmy w koronie i państwach naszych dostatek pieszych ludzi do potrzeb wojennych mieliVolumina Legum t. 2 (1859), s. 190n, ustawa Pieszy. Dalsze ustawy Inwentarz Voluminow Legum Cz. 1, Do tomów I – VI, hasło Wybrańcy, s. 579 – 582.. Początkowo król planował objąć zaciągami wybranieckimi wszystkich chłopów, co pozwoliłoby na stworzenie stałej, kilkunastotysięcznej piechoty narodowego autoramentu, jednakże Sejm ograniczył ją do chłopów z królewszczyzn, po jednym z 20 łanów (... ze wsi królewskich ma być jeden człowiek na pieszego obrany..., któryby się do tego sam dobrowolnie (domyślnie zgłosił) ... między inszemi śmielszy i dostateczniejszy i do potrzeby wojennej pochopniejszy...Marian Kukiel, Zarys historji wojskowości w Polsce, wydanie III, Kraków 1929, ss. 58 i 59. Konstanty Górski, Historia piechoty polskiej, Kraków 1893, s. 24.). Wybraniec otrzymywał własne gospodarstwo, był zwolniony od wszelkich powinności (rozkładanych na gospodarzy z pozostałych 19 łanów), natomiast zobowiązany był do stawienia się na wezwanie w błękitnym mundurze określonego kroju i z uzbrojeniem, na który składały się rusznica, topór o długim stylisku i szabla. W czasach pokojowych miały odbywać się raz na kwartał ćwiczenia wybrańców (stawić się u rotmistrza czy porucznika do monstrowania z rusznicą swą dobrze narządzoną, z szablą, siekierą, w sukni swej barwy takiej, jaką mu rotmistrz albo porucznik naznaczy, z prochem, ołowiem do kul...). W potrzebie wojennej miał stawić się u rotmistrza natychmiast i od tej chwili otrzymywał żołd równy temu, jaki otrzymywali inni żołnierze formacji pieszych. Po raz pierwszy wybrańcy zostali użyci pod Wielkimi Łukami i Pskowem podczas wojny polsko-moskiewskiej 1577–1582.

Nigdy nie było tych piechurów więcej niż 2000 w Koronie i kilkuset na Litwie. W drugiej połowie XVII wieku było ich tylko około 1000. Działo się tak dlatego, że dzierżawcy królewszczyzn lekceważyli, a nawet sabotowali uchwały sejmowe o wybrańcach, nie chcąc tracić przypadających na nich czynszów i innych danin. Czasami wykupywali wybraniectwa, częściej starali się wybrańców zastraszyć i siłą ściągnąć należności. W 1595 r. po całym Podhalu i Spiszu szerokim echem odbiła się tragedia Piotra Fleszara, wybrańca ze Szczawnicy, który odmówił dzierżawcy dóbr czorsztyńskich, Janowi Łękawskiemu, zapłaty bezprawnie nałożonego nań czynszu w wysokości 14 zł oświadczając: żem jest wolny od wszelkich czynszów i robót, bo służę Rzplitej i wyprawiłem się na wojnę. Dzierżawca kazał ująć Fleszara i zakuć go w kajdany, po czym zostawił go na mrozie na dziedzińcu zamku czorsztyńskiego, gdzie ten po dwóch tygodniach zamarzłSmólski Stanisław: Pieniny. Przyroda i człowiek, wyd. Polska Akademia Nauk, Zakład Ochrony Przyrody, Kraków 1955, s. 144-145.

Z czasem wartość wybrańców stopniowo malała. Wynikało to z faktu, iż ani dzierżawcy królewszczyzn ani chłopi nie byli zainteresowani zaciągami. Częste były przypadki przekupywania oficerów werbunkowych przez wybrańców w celu uniknięcia udziału w wojnie. Z uwagi na niski poziom wyszkolenia wybrańców w czasach późniejszych nie używano ich do walki, lecz do prac inżynieryjnych.

W 1726 roku Sejm podjął uchwałę, by piechotę wybraniecką zastąpić podatkiem od sołtysów osadzonych na łanach wybranieckich (100 złp rocznie od wybrańca) i utworzyć w jej miejsce piechotę łanową. W ten sposób sfinansowano utworzony w 1729 roku dodatkowy regiment pieszy cudzoziemskiego autoramentu (6 Regiment Pieszy Łanowy) o stanie około 350 żołnierzyJan Wimmer i inni, Zarys dziejów wojskowości polskiej s.60R. Rybarski, Skarbowość Polski w dobie rozbiorów, Kraków 1937, s. 261-262..

System wybraniecki z powodzeniem funkcjonował natomiast w pewnych okresach w niektórych innych państwach, np. w Szwecji.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Andrzej Grabski, Jan Wimmer i inni, Zarys dziejów wojskowości polskiej do roku 1864. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. Warszawa 1966.

Roman Rybarski, Skarbowość Polski w dobie rozbiorów, Kraków 1937, s. 261-262.

Linki zewnętrzne Zaciężna Rota Piechoty polskiej Piechota wybraniecka – geneza powstania, zasady rekrutowania, organizacja i uzbrojenie

Kategoria:Historia chłopów w I Rzeczypospolitej Kategoria:Piechota I Rzeczypospolitej Kategoria:Wydarzenia 1578 Kategoria:Typy piechoty