Stowarzyszenie „Pax” lub Stowarzyszenie PAX – organizacja utworzona w 1947 roku„Pax został zarejestrowany dopiero 9 kwietnia 1952, jako stowarzyszenie z możliwością działania ograniczoną do miasta Warszawy.”, [w:] Halina Lisicka. Pluralizm światopoglądowy w koncepcjach politycznych PAX, ChSS, PZKS. 1991. przez Bolesława Piaseckiego i innych działaczy przedwojennego Ruchu Narodowo-Radykalnego Falanga zrzeszająca katolików współpracujących z władzami komunistycznymi. Za pomocą tego stowarzyszenia władze PRL próbowały podporządkować sobie Kościół katolicki w PRL. „Pax” m.in. współtworzył ruch „księży patriotów”, atakował Episkopat Polski za „dążenie do przywrócenia kapitalizmu”, popierał proces biskupa Kaczmarka i uwięzienie prymasa Stefana Wyszyńskiego.
Po 1956 roku przybrała bardziej kompromisowe stanowisko (m.in. współpraca z byłymi żołnierzami AK), a od 1980 roku część działaczy wspierała NSZZ „Solidarność”.
W okresie transformacji systemowej w Polsce stowarzyszenie działało w latach 1989–1991. Od 1991 roku byli działacze „Pax” kontynuowali działalność w stowarzyszeniu Polskie Forum Chrześcijańsko-Demokratyczne. W wyniku przemian demokratycznych w Polsce Stowarzyszenie „Pax” zawiesiło działalność polityczną. Od 1993 roku jego kontynuacją było Stowarzyszenie „Civitas Christiana”, w 1997 zostało oficjalnie uznane dekretem Prymasa Polski kard. Józefa Glempa za organizację katolicką – zmieniło wtedy nazwę na Katolickie Stowarzyszenie „Civitas Christiana”.
Historia Współpraca z komunizmem W grudniu 1944 roku Bolesław Piasecki nawiązał współpracę z NKWD i w ten sposób stał się częścią establishmentu władz komunistycznych„W notatce podpisanej 20 grudnia 1944 przez Iwana Sierowa przytoczona została biografia Piaseckiego, informacje o jego działaniach w AK oraz zatrzymaniu w Warszawie na Pradze. 22 grudnia 1944 Sierow sporządził wiadomość dla Stiepana Mamułowa, kierownika sekretariatu NKWD, że Piasecki po aresztowaniu zaproponował przygotowanie analizy wad w działalności PKWN oraz propozycji jej ulepszenia.Piasecki kończył swoją ekspertyzę bezpośrednią propozycją współpracy z „nową polską władzą” i zapewniał, że jest gotów podjąć się każdego zadania, na przykład w organach władzy lokalnej w Warszawie.” – Nikita Pietrow, „Stalinowski kat Polski Iwan Sierow”, Jan Engelgard, „Piasecki-Sierow-Stalin” – dostęp 2013-11-19„Aresztowany przez UB w listopadzie 1944 roku Piasecki, ratując się przed pewnym wyrokiem śmierci, zaoferował swoje usługi, proponując stworzenie organizacji, która pod szyldem katolickim...” Witold Pronobis. Polska i świat w dwudziestym wieku. 1991. s. 383.. 18 sierpnia 1945 r. otrzymał oficjalną zgodę na wydawanie koncesjonowanego katolickiego tygodnika „Dziś i Jutro” – pierwszy numer ukazał się 25 listopada 1945 roku. W 1947 roku grupa wydająca „Dziś i Jutro” utworzyła Stowarzyszenie „Pax” i otrzymała szereg przywilejów od władzy komunistycznej jako organizacja katolicka. Pax posiadał prawie monopolistyczne prawo na wydawanie katolickiej prasy – tygodniki: „WTK”, „Zorza Ilustrowany tygodnik katolików”, „Kierunki”, a wśród nich najważniejszy był dziennik „Słowo Powszechne”, a także wydawnictw książkowych (Instytut Wydawniczy „Pax”)„PAX był organizacją o strukturze totalitarnej i instrumentem w ręku władz służącym do rozbijania Kościoła.” Maria Wanda Poznańska. Środowiska inteligencji katolickiej wobec wizji „nowej kultury” u zarania Polski Ludowej. 1993. s. 43; „Przez radzieckich protektorów PAX był od samego początku pomyślany jako organizacja agenturalna. Zastanawiając się nad genezą ideową PAX-u, nad kształtem duchowości przywódców tej organizacji, nasuwa się nieodparcie refleksja...” Adam Michnik. Kościół, lewica, dialog: pamięci Antoniego Słonimskiego poświęcam. 1977..
W latach stalinowskich „Pax” zmierzał do uzyskania pozycji jedynego pośrednika pomiędzy komunistyczną władzą PRL a Kościołem i zmonopolizowania pod swoją egidą środowisk katolickich. „Pax” współpracował z ruchem „księży patriotów”, atakował Episkopat Polski za rzekome dążenie do przywrócenia kapitalizmu, popierał proces biskupa Kaczmarka i uwięzienie prymasa Stefana WyszyńskiegoJan Żaryn. Kościół w PRL: najnowsze dzieje Polski. „PAX najpierw publicznie zaatakował biskupa, a następnie namawiał prymasa, by – w imię ratowania struktur kościelnych – potępił...”.. W latach 1953–1956 „Pax” przejął i wydawał „Tygodnik Powszechny” po tym jak poprzednia redakcja odmówiła zamieszczenia nekrologu Stalina. Książka Bolesława Piaseckiego Zagadnienia istotne. Artykuły z lat 1945–1954 (1954) została wpisana do kościelnego Indeksu ksiąg zakazanych przez Magisterium Kościoła dekretem z 28 czerwca 1955 wraz z tygodnikiem „Dziś i Jutro”. Po tym fakcie cały nakład publikacji został wycofany na polecenie autora. W porównaniu z innymi środowiskami katolickimi „Pax” najściślej realizował politykę kolejnych ekip rządzących w Polsce Ludowej, co prowadziło do konfliktów z hierarchią Kościoła katolickiego i odejścia z organizacji działaczy przeciwnych takiej działalności (np. fronda 1955, secesja 1956).
W 1957 roku po krytycznych artykułach na temat „Paxu” i Bolesława Piaseckiego w lewicowym tygodniku Po Prostu zawieszono działalność pisma. Dziennikarze oskarżyli „Pax” o „uprawianie metod mafii” i „ślepy kult wodza”.
Dążenie do kompromisu W 1955 część działaczy ugrupowania utworzyła tzw. frondę, która zarzuciła ówczesnemu kierownictwu brak demokracji wewnętrznej, jednoosobowy sposób sprawowania władzy, niewłaściwy system nominacji. W wyniku konfliktu z kierownictwem „Pax” opuścili m.in. J. Eska, T. Mazowiecki, J. Zabłocki, I. Rutkiewicz, A. Wielowieyski, W. WieczorekHalina Lisicka. Pluralizm światopoglądowy w koncepcjach politycznych PAX, ChSS, PZKS. 1991..
Po 1956 „Pax” przybrał bardziej kompromisowe stanowisko. Pozostając częścią systemu władzy (uczestniczył we Froncie Jedności Narodu, a następnie w Patriotycznym Ruchu Odrodzenia Narodowego) i popierając posunięcia władz, próbował jednocześnie prezentować katolickie stanowisko, zwłaszcza w takich kwestiach jak nauka społeczna Kościoła i kwestia przerywania ciąży. Po 1945, szczególnie po 1956, działało lub współdziałało z nim wielu byłych żołnierzy i oficerów AK. Stowarzyszenie prowadziło działalność wydawniczą publikując książki, które gdzie indziej nie mogły się legalnie ukazać, prowadziło jedyne w Polsce świeckie katolickie Liceum Ogólnokształcące pw. św. Augustyna w Warszawie, wspierało materialnie byłych żołnierzy AK. Prowadzono działalność kulturalną. Ponadto uzyskało przywileje gospodarcze, m.in. utworzyło własną spółdzielnię mieszkaniową.
W 1977-78 ze środowiska młodych "paxowców" wyłoniła się rozpracowywana przez bezpiekę w ramach SOR "Burza" grupa opozycjonistów (m.in. Romuald Szeremietiew, Tadeusz Stański, Maciej Pstrąg-Bieleński, Tadeusz Jandziszak i in.) współtworzących później struktury Konfederacji Polski Niepodległej Szerzej zob. G. Waligóra, Romuald Szerwemietiew - opozycjonista w PAX, "Pamięć i Sprawiedliwość" 3/2 (6), 2004, s. 329-339; N. Wójtowicz, Płocki odprysk Sprawy Operacyjnego Rozpracowania „Burza”, [w:] Bohaterowie, obrońcy, działacze i zwykli ludzie w trybach historii. Księga pamiątkowa z okazji 65-lecia urodzin dra Grzegorza Gołębiewskiego, red. T. Piekarski i M. Sokolnicki, Płock: Towarzystwo Naukowe Płockie: 2026, s. 215-268..
Próba reform i wspieranie „Solidarności” W 1979 roku po śmierci Bolesława Piaseckiego przewodniczącym Zarządu Głównego Stowarzyszenia „Pax” został Ryszard Reiff. Pod jego kierownictwem zasadniczo zmieniła się linia polityczna stowarzyszenia. W okresie powstawania „Solidarności” stowarzyszenie zdecydowanie ją poparło, a dziennik „Słowo Powszechne” stał się wówczas jednym z najwiarygodniejszych dzienników opisujących wydarzenia w PRL (obok „Głosu Wybrzeża” i „Gazety Krakowskiej”). Wprowadzenie stanu wojennego (1981–1983) spowodowało zawieszenie działalności stowarzyszenia. Przewrót, jaki został dokonany przez konserwatywnych i zastraszonych działaczy stowarzyszenia, doprowadził do odsunięcia od władzy przewodniczącego Ryszarda Reiffa i usunięcia wszystkich, którzy nie zgodzili się poprzeć stanu wojennego. Również Stowarzyszenie „Pax” nie odgrywało znaczącej roli społeczno-politycznej. Przez pewien czas, reżimowe władze PRL-u spłacały odsunięcie od władzy Reiffa i wsparcie stanu wojennego, powoływaniem na stanowiska rządowe działaczy „Pax” (np. Wincenty Lewandowski, Zenon Komender).
III Rzeczpospolita W III Rzeczypospolitej Stowarzyszenie „Pax” w wyniku przemian demokratycznych straciło na znaczeniu i przestało prowadzić działalność polityczną. Od 1993 roku jego kontynuacją było Stowarzyszenie „Civitas Christiana”, w 1997 roku oficjalnie uznane przez Kościół katolicki w Polsce za organizację katolicką – zmieniło wtedy nazwę na Katolickie Stowarzyszenie „Civitas Christiana”.
Przypisy
Bibliografia Sabina Bober (red.), Komu służył PAX, Warszawa 2008. Antoni Dudek, Grzegorz Pytel, Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej, Londyn 1990. Jan Engelgard, Wielka gra Bolesława Piaseckiego, Warszawa 2008. Kalendarium PAX 1989-1992, Warszawa 1992. Zenon Komender, Refleksje nad przebytą drogą, Warszawa 1986. Zenon Komender, Zgodnie z realiami, t. 1. Wybór publicystyki społeczno-gospodarczej, lata 1959-1970, Warszawa 1988. Mieczysław Kurzyna, Dwadzieścia lat próby. Wybór z artykułów drukowanych w latach 1946-1964, Warszawa 1965. Zygmunt Lichniak, W duchu dialogu, Warszawa 1981. Jerzy Milewski, Pierwsze kroki, Warszawa 1966. Bolesław Piasecki, Zagadnienia istotne, Warszawa 1954. Bolesław Piasecki, Patriotyzm polski, Warszawa 1958. Bolesław Piasecki, Patriotyzm polski, Warszawa 1960 (wyd. II, rozszerzone). Bolesław Piasecki, Siły rozwoju 1960-1970, Warszawa 1971. Bolesław Piasecki, Kierunki 1945-1960, Warszawa 1981. Zygmunt Przetakiewicz, Od ONR-u do PAX-u (Wspomnienia), Warszawa 1994. Peter Raina, Sprawa zabójstwa Bohdana Piaseckiego, Warszawa 1989.
Mikołaj Rostworowski, Słowo o Paxie 1945-1956, Warszawa 1968. Stowarzyszenie PAX 1945-1985, informator, Warszawa 1985. Grzegorz Waligóra, Romuald Szeremietiew - opozycjonista w PAX, "Pamięć i Sprawiedliwość" 3/2 (6), 2004, s. 329-339 Józef Wójcik, Spór o postawę, Warszawa 1968. Józef Wójcik, Ciągłość i rozwój, Warszawa 1972. Norbert Wójtowicz, Płocki odprysk Sprawy Operacyjnego Rozpracowania „Burza”, [w:] Bohaterowie, obrońcy, działacze i zwykli ludzie w trybach historii. Księga pamiątkowa z okazji 65-lecia urodzin dra Grzegorza Gołębiewskiego, red. T. Piekarski i M. Sokolnicki, Płock: Towarzystwo Naukowe Płockie: 2026, s. 215-268. Norbert Wójtowicz, Sprawa „Kaszub-2" – przyczynek do propagandy Stowarzyszenia PAX dotyczącej polskiej organizacji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych, [w:] Droga do stabilizacji polskiej administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych po II wojnie światowej (w 40. rocznicę wydania konstytucji apostolskiej Pawła VI „Episcoporum Poloniae coetus”), red. Wojciech Kucharski, Wrocław 2013, s. 237-249. Wytyczne ideowo-polityczne Stowarzyszenia PAX, Warszawa 1984 (zawiera dodatkowo wersje językowe: angielska, francuska, hiszpańska, niemiecka, rosyjska, włoska). Wytyczne ideowo-polityczne i statut Stowarzyszenia Pax, Warszawa 1986.
Kategoria:Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego
Kategoria:Front Jedności Narodu