right|thumb|150px|Nagrobek Mikołaja i Piotra Firleja w kościele dominikanów w Lublinie Mikołaj Firlej z Dąbrowicy herbu Lewart (zm. 1526) – hetman wielki koronny (1515–1526), kasztelan krakowski (1520–1526), wojewoda lubelski od 1507, wojewoda sandomierski od 1514, hetman zaciężny polski w kampanii 1508 (dowodził oddziałem w sile 5000 żołnierzy)Marek Plewczyński, Naczelne dowództwo armii koronnej w latach 1501-1572, w: Studia i Materiały do Historii Wojskowości t. XXXIV, 1992, s. 53., przedstawiciel dyplomatyczny Rzeczypospolitej w Imperium Osmańskim w 1489 i 1502Rocznik Służby Zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej według stanu na 1 kwietnia 1938, Warszawa 1938, s. 139..
Życiorys Syn Piotra Firleja z Dąbrowicy, pisarza ziemskiego lubelskiego i Jadwigi Osmólskiej herbu Bończa. Jego żoną była Anna Mielecka, a córką Katarzyna Firlej.
W 1485 był już dworzaninem króla Kazimierza Jagiellończyka. W 1486 brał udział w wielkim poselstwie do cesarza Fryderyka III. W 1487 towarzyszył królewiczowi Janowi Olbrachtowi w wyprawie przeciwko Tatarom, gdzie odznaczył się w bitwie pod Kopystrzyniem. W 1489 posłował do sułtana Bajazyda II i zawarł z nim dwuletni rozejm. W 1497 wziął udział w nieudanej wyprawie Jana Olbrachta na Bukowinę. Po wyprawie bukowińskiej, mianowany został chorążym krakowskim (1497–1507) i starostą lubelskim (1501–1510). W 1499 jako jeden z panów małopolskich podpisał w imieniu Korony Królestwa Polskiego unię krakowsko-wileńską z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1502 ponownie wysłany został w poselstwo do Turcji, odnowił rozejm na następne pięć lat, po powrocie został kasztelanem lubelskim. W 1503 posłował na Węgry, w celu pozyskania pomocy w odebraniu Mołdawii Pokucia. Podpisał konstytucję Nihil novi na sejmie w Radomiu w 1505Volumina Legum, t. I. Petersburg 1859, s. 141.. Podpisał dyplom elekcji Zygmunta I Starego na króla Polski i wielkiego księcia litewskiegoLudwik Finkel, Elekcya Zygmunta I. Sprawy dynastyi Jagiellońskiej i Unii Polsko-Litewskiej, Kraków 1910, s. 215. na sejmie w Piotrkowie 8 grudnia 1506Corpus iuris Polonici. Sectionis 1, Privilegia, statuta, constitutiones, edicta, decreta, mandata regnum Polniae spectantia comprehendentis. Vol. 3, Annos 1506-1522 continentis, Kraków 1906, s. 10, 14.. Poseł na sejm koronacyjny 1507 roku z województwa lubelskiegoMariusz Lubczyński, Wykazy posłów sejmowych z lat 1507–1512, w: Kwartalnik Historyczny R. 122 nr 3 (2015), s. 516.. Zygmunt I mianował go w 1507 wojewodą lubelskim. Na gruntach ówczesnej wsi Syrokomla przystąpił do budowy wspaniałego bastjonowego zamku Janowiec (województwo lubelskie) w stylu późnego renesansu. Prace przy wielkiej rezydencji, mającej swym rozmachem przyćmić położony po drugiej stronie Wisły zamek w Kazimierzu, rozpoczęły się w roku 1507 i trwały około 20 lat (niektóre źródła podają datę 1526–37). Budowę dokończył jego syn Piotr Firlej.
W czasie wojny litewsko-moskiewskiej 1507–1508 stłumił powstanie Michała Glińskiego. W 1508 przeszedł do działań zaczepnych, pokonując Rosjan w bitwie pod Orszą. 16 października 1514 mianowany został wojewodą sandomierskim, a w 1515 hetmanem wielkim. Towarzyszył królowi w pertraktacjach na zjeździe wiedeńskim. W 1519 brał udział w bitwie pod Sokalem z Tatarami, zakończonej przegraną wojsk polsko-litewskich.
W czasie wojny polsko-krzyżackiej 1519–1521 był dowódcą polskiej armii zaciężnej, liczącej 1 950 kawalerii i 1 800 piechoty. 28 maja 1520 rozpoczął oblężenie Królewca, jednak zwinął je w lipcu na wieść o podjęciu przez wielkiego mistrza Albrechta rokowań z królem polskim. Wojska polskie zostały także zagrożone przybyciem odsieczy duńskich wojsk zaciężnych. Wycofał się do Bydgoszczy, gdzie stanął na czele 7 000 oddziału kawalerii szlacheckiej. 28 listopada zdobył Chojnice, jednak decyzją Sejmu jego oddział wkrótce uległ rozwiązaniu. Był sygnatariuszem aktu traktatu krakowskiego w 1525Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae, wydał Maciej Dogiel, t. 4, Wilno 1764, s. 231..
W 1509 lokował miasto Czemierniki na prawie magdeburskim, gdzie wzniósł też renesansowy zamek.
Pochowany w kościele dominikanów w Lublinie.
Przypisy
Literatura Adam Boniecki: Herbarz polski: wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. Cz. 1. T. V. Warszawa : Warszawskie Towarzystwo Akcyjne S. Orgelbranda S[yn]ów), 1902, s. 288.
Kategoria:Chorążowie krakowscy Kategoria:Dworzanie Kazimierza IV Jagiellończyka Kategoria:Elektorzy Zygmunta I Starego (1506) Mikołaj Firlej (zm. 1526) Kategoria:Fundatorzy miast I Rzeczypospolitej Kategoria:Hetmani wielcy koronni Kategoria:Hetmani zaciężni polscy Kategoria:Kasztelanowie krakowscy (I Rzeczpospolita) Kategoria:Na podstawie encyklopedii Orgelbranda Kategoria:Pochowani w bazylice św. Stanisława Biskupa Męczennika w Lublinie Kategoria:Posłowie na sejm koronacyjny 1507 Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (województwo lubelskie) Kategoria:Posłowie I Rzeczypospolitej w Imperium Osmańskim Kategoria:Posłowie I Rzeczypospolitej w Królestwie Węgier Kategoria:Posłowie I Rzeczypospolitej w Świętym Cesarstwie Rzymskim Kategoria:Senatorowie świeccy I Rzeczypospolitej Kategoria:Senatorowie za panowania Zygmunta I Starego Kategoria:Starostowie lubelscy Kategoria:Sygnatariusze konstytucji sejmowej Nihil novi 1505 Kategoria:Sygnatariusze traktatu krakowskiego 1525 Kategoria:Sygnatariusze unii krakowsko-wileńskiej 1499 Kategoria:Uczestnicy walk z najazdami tatarskimi na I Rzeczpospolitą Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-krzyżackiej 1519–1521 (strona polska) Kategoria:Urodzeni w XV wieku Kategoria:Urzędnicy ziemscy I Rzeczypospolitej Kategoria:Wojewodowie lubelscy (I Rzeczpospolita) Kategoria:Wojewodowie sandomierscy (I Rzeczpospolita) Kategoria:Zmarli w 1526