Spółgłoski zębowe (przedniojęzykowo-zębowe) – rodzaj spółgłosek wyróżniony ze względu na miejsce artykulacji, które znajduje się przy górnych zębach – siekaczach, u ich szczytu, tuż za ich tylną ścianą lub u ich nasady na granicy z dziąsłami.

W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej artykulację zębową (apikalno-dentalną) oznacza się symbolem [] (numer Unikod U+032A) np. [], []. W praktyce zarówno w transkrypcji fonologicznej jako i fonetycznej, o ile cecha ta nie kontrastuje z artykulacją (za)dziąsłową, znak ten jest pomijany. Praktyka taka jest powszechnie stosowana w przypadku języka polskiego i języków romańskich.

Artykulacja Ruchomymi narządami artykulacji, które wchodzą w rachubę przy tworzeniu spółgłosek zębowych są: dolna warga, mówimy wtedy o spółgłoskach wargowo-zębowych, przód języka, mówimy wtedy o spółgłoskach przedniojęzykowo-zębowych.

Dokładne ułożenie czubka języka i części bezpośrednio za nim położonej ma duże znaczenie przy artykułowaniu głosek przedniojęzykowych. W konteksie spółgłosek zębowych mówi się często o artykulacji apikalnej i laminalnej.

W przypadku spółgłosek [] [] szczelina tworzy się za siekaczami przy samym szczycie siekaczy z czubkiem języka uniesionym ku górze lub lekko wysunięty między zęby. Ostatnią z wymienionych artykulacji określa się mianem międzyzębowej.

Przy artykulacji spółgłosek [], [], [] ze zwarciem utworzonym przy tylnej ścianie zębów czubek języka może być wzniesiony do góry lub częściej lekko skierowanym w dół. Podobnie ma się rzecz ze szczeliną w przypadku [], [], choć może być to mniej widoczne. Wymienione spółgłoski mogą być też wymawiane z czubkiem wzniesionym do nasady zębów, mówi się wtedy o artykulacji zazębowej (postdentalnej, denti-alweolarnej). Oprócz wymienionej typów artykulacji powyższe spółgłoski mają też warianty dziąsłowe i zadziąsłowe.

Stosunkowo rzadko spotyka się zębową (apiko-dentalną) artykulację spółgłosek bocznych i drżących: [], [] i []. Na przykład rosyjskie л twarde (ł) oznacza []. Jest to też polskie tak zwane ł sceniczne.

Porównania międzyjęzykowe wykazują duże zróżnicowanie w obrębie głosek zębowych. Jednak użytkownicy danego języka wykorzystują tylko zwykle niektóre typy artykulacji.

Przykłady w języku polskim W języku polskim funkcjonuje 7 głosek zębowych (laminalno-dentalnych): [] jak t w słowie tama [] jak d w słowie dama [] jak c w słowie wiece [] jak dz w słowie miedze [] jak s w słowie sama [] jak z w słowie zebra [] jak n w słowie noc [ɫ̪] jak ł w słowie miłość (w wymowie scenicznej i kresowej)

Istnieją warianty „zmiękczone” (palatalne), np. [] w kotik, [] w dinozaur, [] w sinus, [] w rozindyczyć i [] w cirrus.

W języku polskim spółgłoski miękkie przedniojęzykowe przeszły (we wczesnym średniowieczu) w spółgłoski średniojęzykowe.

W innych językach w języku angielskim istnieją między innymi zębowe spółgłoski szczelinowe [] i [] W języku arabskim istnieją faryngalizowane spółgłoski zębowe [] [] i []

Terminologia Spółgłoski zębowe to inaczej spółgłoski dentalne (łac. dens, dentis – 'ząb'). Różne typy artykulacji zębowej opisuje się jako predentalne, interdentalne, apiko-dentalne, lamino-dentalne, denti-alweolarne, postdentalne. Spółgłoski szczelinowe i zwarto-szczelinowe zębowe (ale nie międzyzębowe) określa się jako syczące.

Zobacz też lista spółgłosek zębowych spółgłoski apikalne i laminalne spółgłoska przedniojęzykowo-dziąsłowa

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Miejsce artykulacji