Zamek w Ciechanowie – zabytkowy zamek w Ciechanowie zbudowany na przełomie XIV i XV w. przez księcia mazowieckiego Janusza I Starszego (1346–1429) , należał do starostwa ciechanowskiego w 1617 r., od połowy XVII w. w stanie ruinyLustracje województwa mazowieckiego XVII wieku. Cz. 1 1617-1620, wydała Alina Wawrzyńczyk, Wrocław 1968, s. 46..
Historia Zamek ciechanowski został wzniesiony w latach 1399–1429. Badania dendrochronologiczne pali użytych do wzmocnienia fundamentów warowni wskazały na ich pochodzenie z drzew ściętych późną jesienią 1399 r. lub wczesną zimą 1399/1400. Najstarsze wzmianki o warowni pochodzą z roku 1429, kiedy to jego architekt – mistrz Niklos przedstawił księciu Januszowi I rachunki budowlane dotyczące prac przy wznoszeniu twierdzy. Warownia od początku swojego istnienia była wielokrotnie modernizowana i rozbudowywana. Wyniesienie murów i wież do obecnej wysokości nastąpiło na przełomie XV i XVI wieku. Zamek oprócz funkcji obronnej, spełniał także funkcję rezydencjonalną. Znajdował się tu m.in. skarbiec księcia Janusza II oraz kaplica książęca pw. św. StanisławaWojciech Górczyk, Ciechanów – zarys dziejów do XV w. „Kultura i Historia” 19/2011 Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie . thumb|left|Zamek od strony rzeki Łydyni Po śmierci ostatniego księcia mazowieckiego Janusza III, zamek został ofiarowany w posagu królowej Bonie, żonie Zygmunta Starego. W 1549 r. przeprowadzono na zamku kolejne prace budowlane, tym razem z przeznaczeniem na rezydencję królowej Bony, wtedy też wykonano najstarszy znany opis warowni. W inwentarzu z 1580 roku zamek opisano jako "ruinę", która "potrzebuje zgoła wszystek wielkiej poprawy i kosztu i pracy wielkiej". Główny dom zamkowy został rozebrany jeszcze w 1. połowie XVII wieku, i pozostawiono z niego jedynie dwa pomieszczenia na sądy i akta grodzkie. Pewnych zniszczeń zamek doznał przypuszczalnie w okresie potopu szwedzkiego oraz 1708 r. w czasie wojny północnej. Po III rozbiorze Ciechanów wraz z zamkiem przypadł Prusom, nastąpiła rozbiórka resztek zabudowań wewnętrznych oraz północno-wschodniego narożnika murów. Od 1818 r. ruiny zamku stały się własnością rodu Krasińskich. Na początku XX wieku przeprowadzono (staraniem Adama i Edwarda Krasińskich, prezesujących Towarzystwu Opieki nad Zabytkami Przeszłości) pierwsze poważne prace remontowe – dokonano rekonstrukcji bramy zachodniej, odbudowano północno-wschodni narożnik murów, zaplombowano pęknięcia. Zamek przekazano w użytkowanie miejscowej straży ogniowej – m.in. wzniesiono drewnianą wieżyczkę do celów ćwiczeniowych, tzw. wspinalnię. thumb|Żydzi prowadzeni na zamek przez okupantów niemieckich W czasie II wojny światowej i okupacji niemieckiej zamkowy dziedziniec stał się miejscem koncentracji miejscowej ludności celem jej systematycznego wysiedlania, a także przeprowadzania pokazowych egzekucji. Jedno z takich wydarzeń, z 17 grudnia 1942 r., upamiętnia kamień na dziedzińcu, pod zachodnim murem. Stracono wówczas, poprzez powieszenie, czterech żołnierzy Armii Krajowej. Bohaterem tych wydarzeń był Roman Konwerski, który odmówił pełnienia roli kata, za co również został przez Niemców zamordowany. Po wojnie na zamku prowadzono liczne badania architektoniczne i archeologiczne. W latach 1979–86 przeprowadzono częściową restaurację warowni – nadbudowano mury i wieżę zachodnią, odsłonięto przyziemie części mieszkalnej (tzw. Domu Dużego) oraz zrekonstruowano jedną z gotyckich piwnic.
Obecnie właścicielem zamku jest Marszałek Województwa Mazowieckiego, a zarządcą Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie.
Architektura thumb|left|Zamek i jego otoczenie w latach 70. Zamek zbudowano na bagnistym terenie. Mury o wysokości 10 m stanowią prostokąt. W narożnikach znajdują się dwie okrągłe wieże. Założenie obronne powstało na bagnach, na prawym brzegu rzeki Łydyni. Aby zamek zachował stabilność, w bagnistym podłożu przed rozpoczęciem budowy, zatopiono masę żwiru i cegieł oraz setki dębowych pni. Masywna, ceglana twierdza ma kształt regularnego czworoboku (48 na 57 metrów) z dwiema potężnymi wieżami od strony rzeki (zachodnią, zwaną arsenałem i wschodnią, zwaną więzienną). Pierwotnie wjazd na zamek prowadził od strony południowej bezpośrednio pomostem z miasta.
Usytuowane w południowych narożach zamku wieże osłaniały podejście do bramy. Pierwotnie miały one tę samą wysokość, co mury obwodowe. Dostęp do nich prowadził prosto z chodników straży, znajdujących się po wewnętrznej stronie murów obronnych. W północnej części dziedzińca stał pałac książęcy (Dom Duży) - budynek o dwu kondygnacjach, z czterema pomieszczeniami na każdym poziomie. Jego przyziemia zajmowały kuchnia i spiżarnia, a na piętrze mieściły się sale reprezentacyjne.
W kolejnych fazach rozbudowy warowni podwyższono obie wieże oraz dobudowano piętro pałacu, na którym umieszczono kaplicę św. Stanisława i sypialnię. Funkcje gospodarcze przejęły wtedy drewniane budynki, rozlokowane wzdłuż wschodniej i południowej kurtyny murów. Pierwotną bramę wjazdową w obręb murów przeniesiono ze strony południowej na stronę zachodnią. Samą bramę poprzedzało przedbramie w formie niewielkiego ryzalitu. Znajdował się tam mechanizm do opuszczania zwodzonego mostu, a na jego piętrze usytuowany był pokoik dla odźwiernego.
Społeczność thumb|Wystawa broni na zamku Od 2004 roku obok zamku w Ciechanowie istnieje Chorągiew Rycerstwa Ziemi Ciechanowskiej, grupa rekonstruująca stan rycerski wczesnego XV wieku.
Kontrowersje wokół rewitalizacji Istnieją dwa sprzeczne projekty: rekonstrukcji – odbudowy części mieszkalnej – tzw. Domu Dużego zamku w Ciechanowie. projekt "rewitalizacji" – wykorzystania zabytku jako tła dla budowy współczesnej żelbetowo-przeszklonej konstrukcji architektonicznej. 1. projekt rekonstrukcji zamku, oparty na tradycji mazowieckiego budownictwa gotyckiego, opracowany został przez zespół konserwatorów i architektów z Politechniki Warszawskiej pod kierunkiem dr Marii Ludwiki Lewickiej na podstawie istniejącej historycznej inwentaryzacji zamku z XVI w.Marek Piotrowski za: . Co jest jednak nie zgodne z postanowieniami Karty Weneckiej, gdzie zapisano, że "Wszystkie nowo dodane elementy zabytkowego budynku powinny być rozróżnialne od oryginalnych".
2. "rewitalizacjaniemająca nic wspólnego z rekonstrukcją zabytku, co przeciwnicy projektu rozumieją jako dewastację przez wykorzystanie zabytku jako tła dla współczesnej kompozycji architektonicznej zaś zwolennicy sądzą, że należy się stosować do zapisów Karty Weneckiej, że "Nie powinno się przeprowadzać rekonstrukcji zabytku – należy uszanować oryginalną substancję konstrukcji oraz materiały". zob. " zamku – projekt modernistyczny wpasowujący w zabytkowe mury zamku nowoczesną konstrukcję żelbetową, przeszkloną o funkcji pawilonu wystawowego w miejscu Domu Dużego "śmiało wkomponowujący w zabytkowe historyczne mury współczesną przeszkloną część muzealno-edukacyjną."artykuł sugeruje, że jedyna możliwość zabezpieczenia zabytku, ew. rekonstrukcji domu wielkiego zamku to "rewitalizacja" polegająca na ingerencji nowoczesną architekturą w zabytkową substancję zamku (projekt modernistyczny) oraz brak realizacji tej koncepcji uniemożliwia prowadzenie bieżących prac konserwatorskich w celu zabezpieczenia istniejącego stanu zabytku, np. bieżącego remontu pokrycia dachowego w basztach czy wykonania instalacji m.in. grzewczej w aktualnie eksploatowanych pomieszczeniach wystawowych zamku, za: , opracowany w pracowni architektonicznej dra Marka Kleczkowskiego, budzącą kontrowersje ingerencją nowoczesną budowlą w zabytkową substancję zamku, prowadzący do unicestwienia zamku jako zabytku średniowiecznego, lecz popierany przez obecnego zarządcę zabytku"Polskie zamki gotyckie albo zostały kompletnie przebudowane, albo w większości zniszczone tak, że zostały po nich zaledwie resztki nienadające się do odbudowy. Tylko zamek ciechanowski ocalał w 60-70 procentach i można realnie myśleć o przywróceniu mu dawnej świetności, stąd wyjątkowa ranga tego obiektu jako materialnego pomnika polskiej kultury. Niestety, zrozumieć tego nie chce Muzeum Szlachty Mazowieckiej, dysponent i gospodarz zamku, które pomimo masy protestów nie tylko z Polski i wprost miażdżącej opinii na temat projektu Kleczkowskiego (który przewiduje budowę w obrębie średniowiecznych murów dwóch wielkich pawilonów ze szkła i betonu, które mogą być postawione w dowolnym miejscu i pełnić dowolną funkcję, ale nie mają nic wspólnego z samym historycznym obiektem), wyrażonej przez Główną Komisję Konserwatorską i Polski Narodowy Komitet ICOMOS, zaskarżyło decyzje ministra Merty przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym. Muzeum za wszelką cenę od dwóch lat stara się przeforsować projekt dr. Kleczkowskiego, a przecież realizacja takiej "rewitalizacji" unicestwi ciechanowski zamek jako zamek, degradując jego mury do zaledwie tła dla zupełnie nowej kreacji. Niestety, sąd z powodu rażących błędów formalnoprawnych służb konserwatorskich, a nie z przyczyn merytorycznych przyznał jak na razie rację stronie skarżącej. – Sprawa nieoczekiwanie przybrała wręcz dramatyczny obrót i zaczęło wyglądać na to, że mimo jednoznacznych opinii największych w Polsce specjalistów z zakresu ochrony zabytków i czołowych polskich architektów miary prof. Marka Budzyńskiego dojdzie do rewitalizacji i polska kultura utraci jeden z najcenniejszych zabytków. Mamy odpowiednią sejmową komisję, która powinna chyba w tej sprawie wysłać właściwą petycję do prezydenta i premiera. Sprawa jest dla polskiej kultury najwyższej rangi, a bierność przyniesie tylko nieodwracalne straty, których następne pokolenia nigdy nam nie wybaczą – podkreśla Waldemar Rekść z gdańskiego oddziału Towarzystwa Opieki nad Zabytkami." za: oraz władze lokalne, przypominający inne decyzje o „rewitalizacji” obiektów zabytkowych w XX w.: m.in. podobną ingerencję żelbetowo-przeszklonej konstrukcji w substancję zabytkową zastosowaną na zamku w Limerick w Irlandii, wstawki nowoczesnej architektury w zabytkowym zespole starówki Lubeki, budowę szkoły w (w latach 30. XX w.) i dobudowę nowoczesnej sali gimnastycznej (1998) na terenie dziedzińca zamkowego w Szydłowie"Kolejnym nie do końca przemyślanym posunięciem było wzniesienie w latach 30. XX wieku we wschodniej części dziedzińca zamkowego budynku szkolnego. W roku 1998 dobudowano do niego kolejny budynek oraz salę gimnastyczną za zgodą Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (!?)." za: lub rozebranie w latach 50. starówki w Malborku i budowę na jej miejscu nowoczesnego osiedla mieszkaniowego. Zwolennikiem rewitalizacji jest Wiesław Gruszkowski, który podkreślił, że obecna rewitalizacja zamku w Ciechanowie jest zgodna z zasadami Karty Weneckiej a nowy budynek „nie udaje” zabytkowego"To musi być budynek o dobrej architekturze i taką zaproponowali nam projektanci, bez niepotrzebnych dodatków, pasująca doskonale do części gotyckiej. Jakby w zgodzie z tą wykładnią, autorzy projektu proponują budynek, który nikogo nie wprowadza w błąd. Nie udaje, że jest budynkiem gotyckim. Ich zdaniem inne rozwiązanie byłoby fatalne". .
Efekty rewitalizacji i jej konsekwencje thumb|Wybudowany w czasie rewitalizacji pawilon w miejscu tzw. Domu Małego