thumb|Dzięgiel litwor (arcydzięgiel litwor) Olejek arcydzięglowy – olejek eteryczny pozyskiwany z korzenia lub owoców rośliny arcydzięgiel litwor, należącej do rodziny selerowatych, znanej dawniej jako angelika, anżelika, archangelika, (arcy)dzięgiel lekarski, dzięgiel wielki, anielskie ziele, anielski korzeń, archangielski korzeń.
Surowce są poddawane destylacji z parą wodną. Olejki otrzymywane z korzeni i owoców mają różne właściwości. Oba są wieloskładnikowymi mieszaninami związków chemicznych. W skład olejku z korzenia wchodzi egzaltolid – lakton o zapachu piżma z nutą ambry (stosowany w perfumiarstwie jako zamiennik substancji zapachowych pochodzenia zwierzęcego). Olejek z owoców zawiera więcej terpenów, a mniej związków tlenowych.
Olejek arcydzięglowy jest stosowany do aromatyzowania likierów i wódek (np. benedyktynka, gin, Chartreuse) lub leków, do wyrobu perfum (np. Chypre, perfumy orientalne) oraz w ziołolecznictwie.
Pozyskiwanie olejków Zbiór korzeni prowadzi się w październiku następnego roku po wysiewie. Po ścięciu nadziemnej części rośliny korzenie wykopuje się ostrożnie, oczyszcza się z ziemi, odcina wszelkie części zielone i starannie myje i przecina wzdłuż. W przypadku suszenia stosuje się temperaturę nie wyższą niż 35 °C.
Destylacji z parą wodną poddaje się: rozdrobniony świeży korzeń rozdrobniony suszony korzeń owoce, po ich roztarciu na walcach (dobrą jakość produktu uzyskuje się stosując surowiec świeży).
Wydajność procesu destylacji osiąga: dla korzenia świeżego: 0,6–1% olejku dla korzenia suchego: 0,1–0,2% olejku dla owoców: 0,3–1,8% olejku.
Składniki i właściwości olejków + Porównanie właściwości olejków z korzeni i owoców arcydzięglaWłaściwośćKorzeńOwoce Barwaprawie bezbarwny(pod wpływem światła i powietrza zmienia barwę na żółtą lub brunatnawą) prawie bezbarwny, bladozielonkawy Zapachsilnie korzenny; trwała pozostałość po odparowaniu składników najbardziej lotnych – zapach piżma i ambrypodobny do zapachu olejku z korzenia(gorsza jakość i mniejsza trwałość) Ciężar właściwy d15/150,853–0,9180,851–0,890 SkręcalnośćαD/20zwykle: +16 do +41°minim. dla świeżego surowca: +6°; maleje w czasie przechowywania3°44' do +15° Współczynnik załamania światłanD/201,476–1,4881,484–1,491 Liczba kwasowazwykle ca. 0,5 (do 5)do 2,8 Liczba estrowa11–3911–30 Liczba estrowapo acetylowaniu24–7524–49 Rozpuszczalnośćw alkoholu0,6–8 objętości 80° alkoholu(zmętnienie nie zanika po dodaniu następnych 20. objętości)4,5–10 objętości 90° alkoholu(zmętnienie lub opalizacja nie zanika po dodaniu następnych 20. obj.) Składnikiα-D-felandren, α-pinen, ostenol, ostol, angelicyna, egzaltolid, kwas metyloetylooctowy, diacetyl, furfural, metanol, etanol, borneol(?), terpeny i seskwiterpenyβ-felandren, kwas metyloetylooctowy, kwas hydroksymirystynowy, kumaryny i ich etery (imperatoryna, bergapten, ksantotoksol, ksantotoksyna, umbeliprenina), terpeny Działanie farmakologiczne Arcydzięgiel pobudza czynności wydzielnicze, działa rozkurczowo, wiatropędnie, antyseptycznie, uspokajająco. Zwiększa wydzielanie soków trawiennych, śliny, a także moczu i potu. Olejek eteryczny działa rozgrzewająco (przez drażnienie i powodowanie przekrwienia skóry) i nieznacznie przeciwbólowo. Korzeń arcydzięgla stosuje się w stanach skurczowych przewodu pokarmowego, dolegliwościach trawiennych, braku apetytu i wzdęciach oraz jako łagodny środek uspokajający. Olejek jest wykorzystywany do nacierania przy nerwobólach i bólach reumatycznych.
Dawkowanie: doustnie stosuje się na dobę 4,5 g surowca lub 1,5–3 g wyciągu płynnego lub 1,5 g nalewki. Zewnętrznie 10–20 kropli olejku. Działania uboczne: ze względu na zawartość furanokumaryn surowiec działa fototoksycznie i może powodować stany zapalne skóry.
Przypisy
Arcydzieglowy