Walki na Morzu Czarnym w II wojnie światowej

thumb|400px|Morze Czarne jako pole walki – sytuacja polityczna obecna thumb|300px|Radziecki krążownik „Mołotow”, typu Kirow, biorący udział w walkach na Morzu Czarnym od 1941 do 1943 roku Walki na Morzu Czarnym w II wojnie światowej – całokształt walk pomiędzy państwami Osi a ZSRR na tym morzu oraz terenach przybrzeżnych.

Niemieckie plany Dyrektywa OKW nr 41 z 5 kwietnia 1942 określała m.in. rolę Kriegsmarine w tej operacji:

Głównym celem operacji Barbarossa było rozbicie w „jednej szybkiej kampanii” głównych sił Armii Czerwonej, a te, jak sądzono, znajdowały się na kierunku Moskwy i Leningradu. Mimo to niemieckie siły rozlokowano również w Rumunii, a znalazły się wśród nich także jednostki Kriegsmarine. Spodziewano się udziału w nadciągającym konflikcie sojuszniczej Rumunii, wybrzeża Morza Czarnego stanowiły drugorzędny kierunek działań ofensywnych. Zadanie tych ostatnich ograniczało się jednak do ochrony wybrzeża i (potencjalnie) przejmowania i zabezpieczania zdobytych baz radzieckich.

Siły obu stron ZSRR Na początku II wojny światowej Flota Czarnomorska miała w swoim składzie: 1 pancernik („Pariżskaja Kommuna”) 5 krążowników (2 krążowniki typu Kirow: „Mołotow” i „Woroszyłow” oraz 3 stare lekkie krążowniki: „Czerwona Ukraina”, „Krasnyj Kawkaz” oraz „Krasnyj Krym”) 3 lidery (duże niszczyciele): 2 typu Leningrad („Charkow” i „Moskwa”) oraz „Taszkent” 11 niszczycieli nowych typów – 6 projektu 7 i 5 projektu 7U 4 stare niszczyciele 44 okręty podwodne 13 trałowców 4 kanonierki 2 eskortowce 1 stawiacz min 84 kutry torpedowe.

Wszystkie te jednostki były wyposażone w działa.

Organizacyjnie duże nawodne okręty były połączone w eskadrę, której baza znajdowała się w Sewastopolu. Tam bazowały okręty podwodne i jedna brygada kutrów torpedowych, inna brygada bazowała w Oczakowie z podporządkowaniem dowódcy odeskiej bazy morskiej. W skład Batumskiej bazy morskiej wchodził wydzielony szkolny dywizjon, w skład Noworosyjskiej bazy morskiej wchodził wydzielony oddział statków. Pozostałe małotonażowe statki i kutry wchodziły w skład ochronnego wodnego okręgu głównej bazy i innych oddziałów.

Siły powietrzne floty liczyły 639 samolotów. Na lądzie w skład Floty Czarnomorskiej wchodziły: główna morska baza (Sewastopol), morskie bazy w Odessie, Noworosyjsku i Batumi. Artyleria nadbrzeżna składała się z dwudziestu sześciu baterii artyleryjskich, 91 dział kalibru od 305 do 100 mm, wchodzących w skład morskich baz, sektorów brzegowej obrony Flotylli Dunajskiej, Oczakowskiego warownego sektora brzegowej obrony, a także Kerczeńskiego sektora brzegowej obrony.

Obrona przeciwlotnicza floty liczyła pięćdziesiąt baterii przeciwlotniczych, 119 przeciwlotniczych karabinów maszynowych oraz 81 reflektorów przeciwlotniczych. W skład floty wchodziła także: Flotylla Dunajska, Flotylla Dońska, Flotylla Dnieprzańska oraz Flotylla Azowska.

Dowódcy Dowodzący Flotą Czarnomorską: 25 marca 1939 roku – 4 czerwca 1940 roku 2 rangi okrętów flagowych Filip S. Oktiabrski 4 czerwca 1940 roku – 21 maja 1941 roku kontradmirał Filip S. Oktiabrski 21 maja 1941 roku – 23 kwietnia 1943 roku wiceadmirał Filip S. Oktiabrski 24 kwietnia 1943 roku – 2 marca 1944 roku wiceadmirał Lew A. Władimirski 2 marca 1944 roku – 10 marca 1944 roku kontradmirał Lew. A. Władimirski 10 marca 1944 roku – 28 marca 1944 roku (tymczasowo wykonujący obowiązki) wiceadmirał N.J. Basistyj 28 marca 1944 roku – 10 kwietnia 1944 roku wiceadmirał Filip S. Oktiabrski 10 kwietnia 1944 roku – 18 listopada 1948 roku admirał Filip S. Oktiabrski

Siły Osi III Rzesza thumb|300px|Rumuński niszczyciel „Regele Ferdinand” należący do typu Regele Ferdinand Ponieważ Turcja była neutralna podczas II wojny światowej, państwa Osi nie mogły przemieścić swoich okrętów wojennych na Morze Czarne przez Bosfor. Mimo to, wiele okrętów zostało przetransportowanych z Morza Północnego drogą lądową oraz kanałami łączącymi się z Dunajem. Transporty przewoziły sześć zdemontowanych okrętów podwodnych typu IIB, które należały do 30. Flotylli U-Bootów i dokowane były w Konstancy w 1942 roku. Niemcy także przetransportowali dziesięć Schnellbootów i 23 Räumbootów przez rzekę Dunaj oraz zbudowali wiele uzbrojonych barek w zdobytych Stoczniach Mikołajowych w Mikołajowie.

Rumunia Królewska Rumuńska Marynarka Wojenna składała się z czterech niszczycieli (dwóch typu Mărăşti i dwóch typu Regele Ferdinand), sześciu torpedowców floty, trzech okrętów podwodnych („Delfinul”, „Rechinul” i „Marsuinul”), pięciu miniaturowych okrętów podwodnych (typu CB) ., dwóch stawiaczy min oraz siedmiu motorowych patrolowców.

Włochy Włoska Regia Marina wystawiła bardzo skromne siły morskie na Morzu Czarnym. Siły te składały się z sześciu miniaturowych okrętów podwodnych typu CB i flotylli ścigaczy torpedowych (typu MAS). Okręty MAS były dowodzone przez Francesco Mimbelli oraz stacjonowały w Jałcie.

Niepodległe Państwo Chorwackie

Bułgaria

Bułgaria zachowała neutralność w stosunku do ZSRR i nie brała udziału w walkach. Posiadała flotę składającą się z 4 starych torpedowców, 7 kutrów torpedowych oraz małych kutrów trałowych, okrętów patrolowych i zaadaptowanych stawiaczy min.

Działania stron 1941

thumb|300px|Krążownik „Woroszyłow”, typu Kirow, biorący udział walkach na Morzu Czarnym w latach 1941–1943. Zdjęcie wykonano w dniu 20 czerwca 1941 22 czerwca 1941 roku bez wypowiedzenia wojny została rozpoczęta Operacja Barbarossa. Adolf Hitler przygotowywał tę ofensywę już od lata 1940 roku. Oddziały radzieckie były bezwolne, lotniska zostały zniszczone przez ataki Luftwaffe. Niemieckie samoloty He 111 i Ju 88 z 27 Eskadry 4 Floty Powietrznej rano zaatakowały Sewastopol zrzucając w porcie miny magnetyczne. Artyleria przeciwlotnicza miasta nie dała się całkiem zaskoczyć, przez co nie zaminowano całego wejścia do bazy. Na jednej z min zatonął jednak 1 lipca niszczyciel „Bystryj”. O godz. 14:00 na port Flotylli Dunajskiej, Izmaił, nalotu dokonało 9 rumuńskich bombowców PZL.37 Łoś. Przeciwko nim wystartowało 17 radzieckich myśliwców 96. Eskadry Floty Czarnomorskiej. Strącono 4 rumuńskie samoloty. 23 czerwca w odpowiedzi na ataki lotnicze przeprowadzone na Sewastopol i Izmaił radzieckie samoloty dokonały ataku na główny rumuński port Konstanca. 26 czerwca o godz. 5:00 rano radzieckie niszczyciele „Moskwa” i „Charkow”, osłaniane przez krążownik „Woroszyłow” i 2 niszczyciele ostrzelały rumuński port Konstanca. Odpowiedziały im dwa rumuńskie niszczyciele „Regina Maria” i „Mărăşti” oraz bateria przybrzeżna „Tirpitz” kal. 280 mm. Po pojawieniu się niemieckich samolotów radzieckie okręty postawiły zasłonę dymną i odeszły tracąc po drodze niszczyciel „Moskwa”.

11 sierpnia do Odessy od północnego wschodu zbliżyły się oddziały rumuńskie (brygada pancerna i kawalerii). 13 sierpnia oddziały rumuńskiej 4 Armii wyszły nad wybrzeże Morza Czarnego w rejonie Syczewki okrążając Odessę. Dwa dni później wojska radzieckie po wysadzeniu okrętów znajdujących się w dokach wycofały się z Mikołajowa na Krym. Wojska rumuńskie wznowiły natarcie na Odessę, lecz zostały zatrzymane w odległości kilkudziesięciu kilometrów od miasta. 19 sierpnia oddziały niemieckiej 1 Armii Pancernej z Grupy Armii Południe zdobyły przyczółek na Dnieprze w okolicach Zaporoża. 21 sierpnia radziecki garnizon Oczakowa pod naporem wojsk Osi wycofał się na Mierzeję Kingburską i wyspę Pierwomajską oraz Bierezan. Najwyższe dowództwo niemieckie zdecydowało o rozpoczęciu natarcia na Ukrainie w celu zajęcia Kijowa i odrzucenia Rosjan od Dniepru. Operacja miała być prowadzona koncentrycznie przy współdziałaniu Grupy Armii Środek i Grupy Armii Południe. Rozkaz zakazywał większych działań zarówno na kierunku Leningradzkim, jak i Moskiewskim. W dniu 27 sierpnia wojska niemieckie przekroczyły Dniepr. 30 sierpnia po trzydniowym przygotowaniu związki niemieckiej 11. Armii (7 dywizji) na południu sforsowały Dniepr w kilku miejscach pod Kachowką. Armię wspierał IV Korpus Lotniczy Luftwaffe, który liczył 60 bombowców Ju 87 i Ju 88, 50 He 111 i 50 myśliwców Bf 109. 31 sierpnia rozpoczęła się kontrofensywa radziecka na Dnieprze.

2 września zakończyła się nieudana kontrofensywa radziecka nad Dnieprem. Luftwaffe rozpoczęło bombardowania Krymu. 11 września rozpoczęła się bitwa o Krym. Czołówki niemieckiej 11 Armii podeszły do Perekopu na Krymie (bataliony niemieckiej 22. Dywizji Piechoty i 1 Dywizji Pancernej SS „Leibstandarte Adolf Hitler” oraz 73 Dywizji Piechoty). Oddziały te mające zbadać radziecką obronę Krymu napotkały na swej drodze pola minowe i zostały ostrzelane przez radziecki pociąg pancerny i baterię artylerii nadbrzeżnej nr 125. 21 września koło Odessy został zatopiony radziecki niszczyciel „Frunze”. 24 września niemiecka 24 Dywizja Piechoty rozpoczęła szturm Perekopu na Krymie, którego broniła radziecka 156 Dywizja Strzelecka. 27 września niemiecka 24 Dywizja Piechoty zdobyła Przesmyk Perekopski, Wał Turecki i Armiańsk na Krymie.

16 października oddziały niemieckie opanowały Odessę. 18 października po przygotowaniu artyleryjskim niemiecka 11 Armia zaatakowała pozycje radzieckie na Przesmyku Iszumskim nad Perekopem na Krymie. Przesmyku tego broniła radziecka 51 Armia. Oddziały niemieckie nie odniosły wielkich sukcesów. Nad Perekopem rozegrała się także bitwa powietrzna w której po każdej ze stron brało udział ponad 150 samolotów. 20 października w celu wzmocnienia sił powietrznych niemieckiej 11 Armii na Krymie Niemcy przerzucili dla wsparcia 77. Pułk Lotnictwa Myśliwskiego z XIV Korpusu Lotniczego i grupę lotnictwa mieszanego pod dowództwem asa niemieckiego płk Wernera Möldersa, który tu jako pierwszy zastosował w niemieckiej Luftwaffe dowodzenie przez radio z wysuniętego stanowiska w okopach piechoty. 22 października nadal bez większych sukcesów nacierała niemiecka 11. Armia na Przesmyk Iszumski na Krymie, gdzie strona radziecka wprowadziła do walki świeżą 2 Dywizję Kawalerii z nadciągającej Samodzielnej Armii Nadmorskiej. 23 października oddziałom niemieckiej 11 Armii na Przesmyku Iszumskim na Krymie udało się opanować wzgórza na południe od miejscowości Kopiejka, z których mieli wgląd na radzieckie pozycje. Całą sytuację spowodowało przeniesienie siły niemieckiego natarcia na 73 Dywizję Strzelecką, co zmusiło dowództwo radzieckie do dokonania niezbędnych przegrupowań. Z oddziałów Armii Nadmorskiej wprowadzono do linii 95 Dywizję Strzelecką. 25 października do walk na Krymie weszły pozostałe dywizje radzieckiej Armii Nadmorskiej. Linia frontu przebiegała 40 km łukiem od wybrzeża Morza Czarnego przez Przesmyk Iszumski do Siwasza. Dowództwo radzieckie postanowiło wykonać kontratak, aby odzyskać linie obronne na Przesmyku Iszumskim. W kontrataku udział wzięły dywizje Armii Nadmorskiej i 3 dywizje 51 Armii. Zmęczonym żołnierzom bez dostatecznej ilości amunicji udało się odrzucić Niemców zaledwie na kilka kilometrów. W dotychczasowych walkach o przesmyk Niemcy stracili 1920 zabitych i ok. 7 tys. rannych. 26 października Niemcy nad Zatoką Karkinicką na Krymie zaatakowali radziecką 2. DKaw. wprowadzając świeżą 50. DP, która oskrzydliła dywizje radzieckie nad Czartałykiem. 27 października dowódca radzieckich wojsk walczących na Przesmyku Iszumskim na Krymie zarządził odwrót. Następnego dnia ostateczne niemieckie natarcie na Przesmyk Iszumski trafiło w pustkę po wycofanych oddziałach radzieckich. W tej sytuacji dowództwo niemieckie zarządziło pościg, a ponieważ 11. Armia nie posiadała związków szybkich, to zmontowano z pododdziałów zmotoryzowanych poszczególnych dywizji grupę bojową płk Zieglera, mającą nacierać na Symferopol i dalej aż do Sewastopola.

Dokonano też reorganizacji 11. Armii. XXX Korpus Armijny (22. i 72. DP) miał działać za grupą szybką, XLII Korpus Armijny (46., 73. i 170. DP) miał nacierać na Teodozję i Kercz, zaś LIV Korpus Armijny (50. i 132. DP) wzdłuż zachodniego wybrzeża Morza Czarnego na kierunku Eupatorii i Sewastopola.