Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – świątynia znajdująca się na placu Kościelnym w Łodzi. Jest siedzibą parafii WNMP w dekanacie Łódź-Bałuty, najstarszej i przez prawie pięćset lat jedynej wspólnoty katolickiej w Łodzi. Należy do sieci łódzkich wielkopostnych kościołów stacyjnych. Kościół został wybudowany w latach 1887–1897 na miejscu drewnianego kościoła pod tym samym wezwaniem, który został przeniesiony na plac pocmentarny przy ulicy Ogrodowej 22 (po przeniesieniu nosi wezwanie św. Józefa).
Projektantem świątyni w stylu wiślano-bałtyckim był Konstanty Wojciechowski, a blisko połowę kosztów jej wzniesienia i wyposażenia pokryli zajmujący wysokie pozycje w XIX-wiecznym przemyśle włókienniczym łódzcy fabrykanci różnych wyznań.
W krypcie kościoła spoczywa trumna ze szczątkami Służebnicy Bożej Stanisławy Leszczyńskiej, zaś na terenie przykościelnym zachował się kamienny nagrobek Macieja Wyszyńskiego z 1822 roku, będący jedynym śladem istnienia w tym miejscu cmentarza staromiejskiego i najstarszym łódzkim kamiennym pomnikiem nagrobnym.
Historia Historia budowy (lata 1886–1896) Inicjatorem pomysłu budowy nowego, murowanego kościoła parafialnego był administrator parafii – ks. Jan Siemiec. Główną przesłanką ku temu była niewystarczająca pojemność dotychczas istniejącego kościoła w stosunku do liczby 26 000 wiernych w parafii. W piśmie dozoru parafialnego z prośbą o zezwolenie na budowę nowej świątyni, skierowanym do władz 3 czerwca 1886 roku, napisano m.in.: […] wskutek ciasnoty kościoła tłumy ludzi zmuszone są stać na kościelnym odkrytym dziedzińcu, co w czasie złej pogody, a szczególnie zimową porą stawia je w nieznośnym położeniu. Nieco wcześniej rozważano też rozbudowę istniejącego kościoła drewnianego, lecz w końcu czerwca 1886 roku rada parafialna postanowiła wybudować nowy, murowany, przy czym kościół istniejący miał być rozebrany dopiero po obudowaniu go wznoszonymi murami nowego.
Ostatecznie decyzję o budowie kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny zatwierdzono na zebraniu parafialnym, które odbyło się 25 października 1886 roku z udziałem około 150 osób, w obecności zarządu parafii i przedstawicieli władz miasta. Wybrany został komitet budowy oraz jego przewodniczący – łódzki notariusz Konstanty Płachecki. Wierni zobowiązali się do poniesienia kosztów wzniesienia świątyni poprzez własne składki. Postanowiono ponadto, że nowy kościół zostanie wybudowany w miejscu dotychczas istniejącego kościoła z drewna modrzewiowego – na placu Starego Miasta (nazwanym później Kościelnym), ograniczonym ulicami Zgierską od zachodu i Kościelną od wschodu. Dwie pozostałe krawędzie placu były wyznaczone przez pierzeje istniejącej zabudowy. Plac ów stanowi kulminację wzniesień północnej krawędzi doliny Łódki, a od dna doliny dzieli go odległość około 300 m. Wzniesienie to, wraz z najbliższą okolicą, nazywane było przez kilka wieków Górkami Kościelnymi (vel Plebańskimi) lub krótko Górką. Taka lokalizacja dużego kościoła miała jednocześnie zamknąć perspektywę ulicy Lutomierskiej (zaczynającej się od skrzyżowania z ul. Zgierską) w kierunku wschodnim. Przykościelny plac, obecnie otoczony ceglanym murem z balustradą, został dodatkowo wyniesiony ponad poziom pl. Kościelnego, ulicy Zgierskiej i częściowo ulicy Kościelnej (różnica poziomów waha się od 0 m, w północno-wschodnim narożniku placu przy skrzyżowaniu ulic Kościelnej z Wojska Polskiego, do około 2 m w narożniku południowo-zachodnim przy skrzyżowaniu pl. Kościelnego z ul. Zgierską), co wynika ze spadku terenu w kierunku doliny Łódki. Wyniesienie to podkreśla strzelistość budowli i jej dominację w krajobrazie Starego Miasta.
Istnieją wątpliwości co do tego, czy nowy kościół murowany jest drugą czy trzecią świątynią w tym miejscu. Wynikają one z rozbieżności co do lokalizacji pierwszego, małego drewnianego kościoła – z jednej strony określana jest ona jako okolice obecnego skrzyżowania ulic Zachodniej i Lutomierskiej, z drugiej spotykane jest sformułowanie, iż drugi, trzykrotnie większy kościół drewniany wzniesiono na miejscu dawniejszej również drewnianej świątyni (obie lokalizacje dzieli w linii prostej odległość ok. 250 m).
Projekt thumb|Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – widok w kierunku północno-wschodnim (fot. Bronisław Wilkoszewski, 1896) Projekt świątyni sporządził do września 1886 roku Konstanty Wojciechowski, warszawski architekt specjalizujący się w architekturze sakralnej, pełniący wówczas funkcję architekta diecezji kujawsko-kaliskiej. Sześć rysunków pochodzących z projektu opublikował w październiku 1886 roku „Przegląd Techniczny”, wraz z bardzo przychylną recenzją Zygmunta Kiślańskiego. Projekt przewidywał użycie jako budulca cegły bez tynku (ściany zewnętrzne) i cegły modelowej do konstrukcji m.in. gzymsów, ozdób i pinakli, co było wzorowane na rozwiązaniach architektonicznych katedry włocławskiej. Recenzent podkreślał zalety podniesienia o kilka stopni prezbiterium, znakomitą funkcjonalność świątyni, a także niezwykły układ zakrystyi z urządzeniem osobnego pomieszczenia dla głuchych przychodzących do spowiedzi. Koszt budowy projektant ocenił na 98 428 rubli. Projekt został przyjęty zarówno przez władze duchowne i dozór kościelny, jak i Wyższą Władzę Rządową w Petersburgu (przychylną decyzję przysłano na początku czerwca 1887 roku). Ponadto zawarto umowę z właścicielem cegielni w Łodzi, Hejzlerem, na dostawy cegieł.
Od listopada 1887 roku łodzianie mogli oglądać gipsowy model budowanego kościoła, wykonany przez właściciela Zakładu Artystyczno-Rzeźbiarskiego przy ul. Konstantynowskiej 321 (ob. ul. Legionów 17) – Romualda Gräulicha, umieszczony w oknie wystawowym składu cygar W. Lisnera przy ulicy Piotrkowskiej.
Nabożeństwa zostały przeniesione na czas budowy do kaplicy w katolickiej części Starego Cmentarza przy ul. Ogrodowej. Wzniesienia świątyni podjęło się przedsiębiorstwo Władysława Stelmachowskiego – pochodzącego z Poznania majstra murarskiego, który później osiadł w Warszawie. Ponieważ firma wybudowała już kościół (w Kutnie) zaprojektowany przez Wojciechowskiego, istnieje domniemanie, że polecił ją właśnie sam projektant kościoła Wniebowzięcia NMP.
Istniejący kościół drewniany został pierwotnie przeznaczony do rozbiórki i likwidacji. Pojawił się jednak pomysł przeniesienia go w częściach w inne miejsce i dalszego użytkowania po złożeniu. Wobec rosnącej liczby zwolenników tej idei podjęto pod koniec 1887 roku decyzję o rozbiórce i przeniesieniu kościoła na teren zamkniętego w latach 60. XIX w. i odtąd nieużytkowanego cmentarza w kwartale ulic: Ogrodowej – Zachodniej – Konstantynowskiej (ob. ul. Legionów) – Długiej (ob. ul. Gdańskiej). Projekt rozbiórki kościoła i jego montażu w nowym miejscu, określony dla władz carskich jako dotyczący tymczasowej kaplicy z drewna ze starego kościoła katolickiego, sporządził w grudniu 1887 roku również Konstanty Wojciechowski. Został on zatwierdzony przez władze w marcu 1888 roku. Przeniesiony kościół istnieje nadal, pod nowym wezwaniem św. Józefa, przy ul. Ogrodowej 22.
Kalendarium prac budowlanych 1887 Prace ziemne rozpoczęto w pierwszych dniach sierpnia, niezwłocznie po zatwierdzeniu planów budowy przez władze, dysponując funduszem ze zgromadzonych składek w łącznej wysokości około 20 000 rubli. Na czas budowy fundamentów konieczne było wzmocnienie konstrukcji starego kościoła drewnianego stojącego w sąsiedztwie. W tym celu użyto stempli. Kamień do budowy fundamentów przywożony był furmankami z Moskuli (obecnie obszar osiedla Wzniesień Łódzkich).
Felietonista „Dziennika Łódzkiego” pisał we wrześniu:
1888 thumb|Uroczystość poświęcenia fundamentów kościoła (fot. Bronisław Wilkoszewski, 21 maja 1888) Podczas prac ziemnych natrafiono w drugiej połowie kwietnia na grób mieszczący dwie trumny w dobrym stanie zachowania. Udało się ustalić czas pochówków (1805 i 1808 rok), a zachowane resztki grubego sukna stały się podstawą do przypuszczenia, iż zmarli byli zakonnikami. Zwłoki sprowadzono prawdopodobnie z klasztoru w Lutomiersku.
Fundamenty zostały ukończone w końcu kwietnia. Między 10 a 17 kwietnia rozebrano korpus starego, drewnianego kościoła, przygotowując jego elementy do przenosin na plac pocmentarny przy ul. Ogrodowej, których dokonano na przełomie kwietnia i maja. Pierwszą mszę świętą odprawiono w nim już 6 maja.
21 maja 1888 roku odbyła się uroczystość wmurowania kamienia węgielnego pod świątynię. Został on poświęcony przez arcybiskupa metropolitę warszawskiego Wincentego Teofila Popiela-Chościaka, co miało miejsce w obecności podpisanych pod aktem erekcyjnym przedstawicieli duchowieństwa (członków kapituły warszawskiej i kolegiaty łowickiej, księży miejscowych i sąsiednich parafii), gości (m.in. policmajstra miasta L. Maksimowa, Izraela Poznańskiego, Juliusza Kunitzera, Ludwika Meyera, Juliusza Heinzla, Karola Scheiblera II, Edwarda Herbsta, Leona Gajewicza, Antoniego Chomętowskiego, Konstantego Wojciechowskiego) oraz członków komitetu budowy kościoła (m.in. Andrzeja Rosickiego). Kamień węgielny o wymiarach 21×15×15 cali został wykonany z piaskowca w Zakładzie Artystyczno-Rzeźbiarskim Romualda Gräulicha. Wewnątrz umieszczono dwie cynowe puszki ze słojami zawierającymi akt erekcyjny, bieżące wydania gazet łódzkich i warszawskich oraz kilka obiegowych monet.
Po przeniesieniu ks. Jana Siemca, na stanowisko proboszcza parafii św. Antoniego w Warszawie, dalsze dzieło budowy świątyni – od 1889 roku do końca – nadzorował nowy proboszcz – ks. Karol Szmidel. 1889 W maju budowa musiała zostać wstrzymana z powodu braku dostaw cegieł (ich zapotrzebowanie na budowę różnych gmachów na terenie Łodzi oceniano wówczas na 60 mln sztuk). 1890 4 lipca został oddany do użytku nowo wzniesiony budynek plebanii (przy ul. Kościelnej 10). Do połowy września ukończono tynkowanie ścian wewnętrznych kościoła i sztukaterie wykonane przez Romualda Gräulicha, a na przełomie października i listopada – budowę obu wież frontowych, które następnie pokryto blachą miedzianą. W tym samym roku wstawiono 37 kolorowych, deseniowych okien.
W dzień Wszystkich Świętych 1890 roku o godz. 6:00 proboszcz parafii – ks. Karol Szmidel odprawił przy prowizorycznym ołtarzu pierwsze nabożeństwo w nowym kościele, w intencji jego fundatorów. Podczas sumy pierwsze kazanie wygłosił wikariusz parafii – ks. Ludwik Chyłkowski. 1891 W roku 1891 wstawiono 3 kolorowe okna figuralne, ufundowane przez proboszcza parafii – ks. Karola Szmidla – i kilku obywateli łódzkich: Konstantego Płacheckiego, Maksymiliana Goldfedera, B. Pstrągowskiego, Maurycego Sprzączkowskiego i J. Stelmachowskiego. Od 23 lipca do końca września ułożono posadzkę terakotową na betonowym podkładzie, ufundowaną przez Izraela Poznańskiego, a wykonaną przez niemiecką firmę Villeroy & Boch z Mettlach. W tym okresie zawieszono ponadto na prowizorycznym rusztowaniu dwa dzwony i przygotowano do zawieszenia trzeci – wówczas największy w Łodzi. Na początku października ustawiono na chórze głównym małe organy (pięciorejestrowe, docelowo przeznaczone do chóru małego w kaplicy Matki Boskiej), wykonane w Fabryce Organów Stanisława Krukowskiego w Piotrkowie Trybunalskim, oraz zawieszono trzeci dzwon. Dzwony, które otrzymały imiona „Józef” (największy), „Piotr” i „Stanisław”, poświęcił 5 października 1891 roku abp. Wincenty Teofil Popiel-Chościak podczas swojej czterodniowej wizyty w Łodzi (3–6 października). Dzwony, o łącznej wadze ponad 6000 funtów (ok. 2,5 t), zostały opatrzone łacińskimi inskrypcjami: Ipse Jesus erat incipiens quasi annorum trygintas, ut putabatur filius Joseph („Józef”), Tu es Petrus et super hanc terram et aedificabo ecclesia mea et porta inferi non praevalebunt adversus eam („Piotr”) i Talis enim decebat ut nobis esset pontifex sanctus innocens impalutus segraegatus a peccatoribus et excelsior coelis factus („Stanisław”). Do końca 1891 roku ukończono roboty kamieniarskie i wstawiono część dębowych drzwi. 1892