Piwniczna-Zdrój (do 6 lutego 1998 Piwniczna.) – miasto w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Piwniczna-Zdrój.

Miasto królewskie starostwa sądeckiego w powiecie sądeckim województwa krakowskiego w końcu XVI wiekuWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, s. 94.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa nowosądeckiego. Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 5385 mieszkańców.

Położenie geograficzne Piwniczna leży nad rzeką Poprad, jej obszar rozpościera się od wysokości 357 m (dolina Popradu w rejonie przysiółka Witkowskie) do 1140 m (podszczytowe partie Wielkiego Rogacza) 1182 m. Najwyższe szczyty w obrębie miasta: Eliaszówka 1024 m, Niemcowa 963 m, Granica 715 m, Kicarz 703 m. Przez miasto biegnie linia kolejowa, ze stacją Piwniczna i przystankiem Piwniczna-Zdrój oraz droga krajowa 87 łącząca Nowy Sącz z miejscowym, byłym przejściem granicznym Piwniczna-Mníšek nad Popradom.

Historia oraz pochodzenie nazwy miasta Królewskie Wolne Miasto Piwniczna zostało założone w Dolinie Popradu na tzw. surowym korzeniu na mocy dekretu króla Kazimierza III Wielkiego w 1348 r., w ramach polityki obronności kraju zakładającej lokowanie osad wzdłuż ówczesnych granic Polski. Piwniczna, z racji swego położenia, miała także wspomagać dochody królewskiego skarbca. Zasadźcą miasta na prawie magdeburskim był Hanko, mieszczanin pochodzący z Nowego Sącza. Pierwotna nazwa osady Piwniczna Szyja, która według dokumentu lokacyjnego istniała jeszcze przed powstaniem miasta, odnosiła się do „wąskiego przesmyku, gardziela”, czyli charakterystycznego zwężenia rzeki Poprad w okolicach dzisiejszego Międzybrodzia. Nazwa ta funkcjonowała do końca XVIII w. Sama nazwa Piwniczna pochodzi od „zaciemnionego przez cień gęstego boru wjazdu do miasta od strony północnej”. Istnieje również alternatywne wytłumaczenie nazwy Piwniczna, lecz jest ono jedynie tylko ludowym przekazem utartym w tutejszej tradycji. Otóż różne dawne wzmianki wspominały o tym, że w Piwnicznej i okolicy były miejsca, gdzie istniały jakieś podziemne przejścia, tunele, szyby, lochy itp., obiekty z okresu gdzieś wczesnego średniowiecza, które prawdopodobnie można byłoby wiązać z dawnymi legendami o miejscowym prymitywnym kopalnictwie i może obiektami o charakterze częściowo obronnym ludności, ze względu na trudne, i mało dostępne pogranicze. Pod starą szkołą (obecnie małe planty) widać otwór jamy, o której lud prawi, że pod miasteczkiem całym ciągnie się aż do Kamiennego Gronia.

Położenie przy ruchliwym trakcie handlowym na Węgry i liczne przywileje królewskie spowodowały szybki i dynamiczny rozwój miasta. W wydanej po raz pierwszy w 1786 r. „Geografii (...) Galicyi i Lodomeryi” jej autor, Ewaryst Andrzej, hrabia Kuropatnicki scharakteryzował Piwniczną krótko, pisząc: Komorami celnemi od Węgier znakomite miejsce.

Już w XVIII w. Piwniczna posiadała sieć wodociągową. Na przełomie XVIII i XIX w. wybudowano m.in. szkołę, karczmę, pięć młynów, cysternę na wodę, papiernię i szpital.

Po I rozbiorze Polski Piwniczna znalazła się w zaborze austriackim. W latach 1775–1782 znajdowała się w dystrykcie Nowy Sącz, natomiast w latach 1782–1850 i 1854–1865 znajdowała się w cyrkule sądeckim.

Kolejnym impulsem do rozwoju miasta była budowa w latach 1874–1876 linii kolejowej Nowy Sącz – Muszyna, chociaż przystanek kolejowy w Piwnicznej wybudowano dopiero w 1908 r., gdy miasto przekazało kolei subwencję na ten cel. Pożar miasta w 1876 roku spowodował spalenie drewnianego kościoła i czterdziestu domów. W latach następnych odkryto źródła wód mineralnych, a w 1884 r. pojawili się pierwsi kuracjusze. Piwniczna stała się też wkrótce znanym ośrodkiem letniskowo-wypoczynkowym.

W okresie międzywojennym w miejscowości stacjonowała placówka Straży Granicznej I linii „Piwniczna”.

Demografia W 1921 r. spośród 3632 mieszkańców 3393 było wyznania rzymskokatolickiego, 6 greckokatolickiego, 7 ewangelickiego i 226 mojżeszowego. Narodowość polską zadeklarowało 3620 osób, rusińską 3, żydowską 5 i inną 4.

Ludność według spisów powszechnych, do roku 1943 razem z GłębokiemSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XII – Województwo Krakowskie i Śląsk Cieszyński, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1925.Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder. Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, tom XII, „Galizien”, Wien 1907.Statystyka Polski, t. XXVI, Warszawa 1926, Główny Urząd Statystyczny.Statystyka Polski seria C, z. 88 Warszawa 1938 Główny Urząd Statystyczny.Piwniczna Zdrój. Studia i szkice z dziejów miasta 1772-1998, Piwniczna Zdrój 1998..

Piwniczna 1890 (spis powszechny)Special Orts Repertorium, Wiedeń 1893. * ludność wyznanie język domy m. k. razem rz.katol. gr.katol. mojż. inne polski niem. rusiński inny Piwniczna 561 1705 1696 3401 3166 13 222 – 3365 36 – – Banie 7 17 17 34 34 – – – 34 – – – Bitne 1 5 3 8 8 – – – 8 – – – Błaszkowa 9 31 23 54 53 1 – – 54 – – – Borownice 35 111 113 224 213 – 11 – 224 – – – Bucznik 1 5 4 9 9 – – – 9 – – – Bukowiec 6 15 19 34 34 – – – 34 – – – Bziniaki 8 25 26 51 51 – – – 51 – – – Cichoniówka 6 14 10 24 24 – – – 24 – – – Czerteż 3 7 6 13 13 – – – 13 – – – Czyrcz 28 68 76 144 134 – 10 – 144 – – – Czyrczyk 25 81 61 142 141 1 – – 142 – – – Duchówka 3 8 9 17 17 – – – 17 – – – Fryckowskie 2 6 6 12 12 – – – 12 – – – Głębokie 22 65 65 130 125 – 5 – 130 – – – Groń Trześniowy 4 10 9 19 19 – – – 19 – – – Hanuszów 23 80 74 154 134 – 20 – 154 – – – Kiczkówka 3 12 8 20 20 – – – 20 – – – Kosarzyska 14 37 46 83 76 – 7 – 83 – – – Kosmydle 2 7 5 12 12 – – – 12 – – – Kulizaki 1 1 1 2 2 – – – 2 – – – Latawcowa 4 9 14 23 23 – – – 23 – – – Łazy 44 163 141 304 304 – – – 304 – – – Liskowa 7 23 22 45 45 – – – 45 – – – Łomnickie 13 45 45 90 81 – 9 – 90 – – – Magura 7 21 20 41 41 – – – 41 – – – Majerz 10 36 31 67 57 1 9 – 67 – – – Majerz 3 4 5 9 Zagrody 7 32 26 58 Makowisko 11 25 26 51 51 – – – 51 – – – Niemcowa 1 1 3 4 4 – – – 4 – – – Niewinna 4 8 10 18 18 – – – 18 – – – Obidza 12 34 29 63 63 – – – 63 – – – Piwn. centrum 75 235 253 488 353 10 125 – 452 36 – – Piwowary 14 44 42 86 86 – – – 86 – – – Podolik 9 23 25 48 28 – 20 – 48 – – – Pola 5 11 19 30 30 – – – 30 – – – Polany 9 28 33 61 61 – – – 61 – – – Promowa 5 15 12 27 27 – – – 27 – – – Równia 25 67 81 148 143 – 5 – 148 – – – Rzeniowskie 2 8 8 16 16 – – – 16 – – – Skorupy 8 26 20 46 46 – – – 46 – – – Śmigowskie 21 57 56 113 112 – 1 – 113 – – – Sucha Dolina 13 39 43 82 82 – – – 82 – – – Walczaki i Korpały 11 27 27 54 54 – – – 54 – – – Więckówka 2 7 5 12 12 – – – 12 – – – Witkowskie 9 33 33 66 66 – – – 66 – – – Zapotok 9 26 35 61 61 – – – 61 – – – Zawodzie 17 57 51 108 108 – – – 108 – – – Zwory 11 32 31 63 63 – – – 63 – – – * domy m. k. razem rz.katol. gr.katol. mojż. inne polski niem. rusiński inny Kokuszka 57 178 212 390 372 – 18 – 379 11 – – Łomnica 176 565 577 1142 1128 – 6 8 1139 – 3 – Młodów 34 100 101 201 194 1 6 – 194 6 1 – Wierchomla Mała 55 186 200 386 – 386 – – – – 386 – Wierchomla W. 209 617 684 1301 7 1270 24 – – – 1301 – Zubrzyk 56 159 178 337 13 319 5 – 18 – 319 – + Budynki mieszkalne Rok 1900 1921 1931 2002 Liczba 617 653 829 1136+ Zwierzęta hodowlane w 1900 roku Zwierzęta Konie Bydło Owce Świnie Liczba 180 1560 870 382

thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Piwnicznej-Zdroju w 2014 roku

Części miasta Części miasta wg TERYT Banie, Bitne, Błankowa, Borowiec, Borownice, Buczkowa, Bucznik, Bziniaki, Cichoniówka, Cyrchla, Czercz, Czerteż, Duchówka, Fiedorówki, Fryckowskie, Hale, Hanuszów, Jeziory, Kickowa, Kijanki, Korpały, Kosmydle, Kosmydlówka, Koszarzyska, Kowalówki, Lasek, Latawcowa, Latowice, Leskowa, Łazarkówka, Łazy, Łomnickie, Magury, Międzybrodzie, Niedźwiedza, Niemcowa, Niewinna, Obidza, Piwowarówka, Piwowary, Podbukowiec, Podolik, Pola, Rewałówka, Rokitniak, Równia, Rycerze, Rzymowskie, Skorupy, Sucha Dolina, Szeroka Polana, Szerszeniówka, Śmigowskie, Świniarki, Tromowa, Trześniowa, Trześniowy Groń, Twarogi, Tymowska, Walczaki, Werbówki, Więckówka, Witkowskie, Zabanie, Zaczerczyk, Zagrody, Zamakowisko, Zapotok, Zatyłki, Zawodzie, Zwór, Żeniowska

Nazwa niestandaryzowana Kosarzyska

Narciarstwo Zimą panują tu dobre warunki śniegowe umożliwiające uprawianie sportów zimowych w ośrodkach narciarskich w Suchej Dolinie, Wierchomli Małej i Kokuszce. W stacjach narciarskich działa kilkanaście wyciągów narciarskich: orczykowych i talerzykowych, jak również koleje krzesełkowe. Działają też serwisy narciarskie, wypożyczalnie sprzętu oraz szkółki narciarskie. W Wierchomli i Kokuszce stosuje się sztuczne naśnieżanie i oświetlenie.

Zabytki Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego. Pensjonat „Orlęta”, ul. Gąsiorowskiego 2. szachulcowy budynek z 1897 roku; studnia w Rynku z całością obudowy architektonicznej wraz z otoczeniem – zieleniec wyodrębniony krawężnikami. Na środku rynku znajduje się zabytkowa cysterna z 1913 r.WKZ nr rej. A-139/M z 30.06.2008. – studnia, która zaopatrywała mieszczan w wodę do użytku codziennego, a później była zbiornikiem przeciwpożarowym. Pierwsza studnia powstała w 1801; w czasie wielkiego pożaru w 1876 spłonęła wraz z całym wyposażeniem. Uratowała się (wpadła do wody) jedynie figura św. Floriana. Po zrekonstruowaniu studni na jednym ze zwieńczeń wymalowano wizerunek Kazimierza Wielkiego. Do niedawna na studni znajdował się zabytkowy wóz strażackiWKZ nr rej. A-75/M z 11.05.2006., który w roku 2020 został przeniesiony w okolice remizy OSP w Kosarzyskach.

Inne zabytki Od czasów lokacji miasta zachował się prawie niezmieniony układ urbanistyczny z czworobocznym rynkiem i wychodzącymi z jego narożników ulicami. W zachodniej pierzei rynku znajduje się ratusz, którego zalążek powstał w XIX w. i pełnił funkcję wartowni. W pozostałych pierzejach rynku XIX-wieczne domy mieszczańskie.

Naprzeciw kościół parafialny pw. Narodzenia NMP, wybudowany w latach 1881–1886, z kamienia i cegły, na miejscu starszych świątyń. Jest to kościół bazylikowy, z wieżą na osi wtopioną w korpus, nakryty dachem dwuspadowym z sygnaturką na kalenicy i dzwonem z 1523 r., odlanym w Maasen. Wewnątrz cenne ceramiczne stacje drogi krzyżowej, pochodzące z WiedniaPiwniczna-Zdrój. Atrakcje turystyczne miasta i gmin, Agencja Wydawnicza WiT s.c., 2018 .. W prezbiterium zwraca uwagę obraz pędzla Bolesława Barbackiego – św. Józef z Dzieciątkiem Jezus.

Kultura i turystyka Główne atrakcje turystyczne, oprócz narciarstwa, Piwnicznej: Spływ łodziami doliną Popradu, Wieża widokowa na szczycie Eliaszówka, Park Węgielnik – Skałki, Pijalnia wód mineralnych oraz tzw. kopuła, gdzie można zaczerpnąć świeżej wody mineralnej prosto z ujęcia, Muzeum Regionalne, Wypożyczalnia quadów, wędkowanie na Popradzie, paintball, pumptrack, skatepark, jazda konna, baseny, oraz ścianka wspinaczkowa. Ponadto 280 km tras i oznakowanych szlaków turystycznych dla pieszych, rowerzystów i jazdy konnej oraz ścieżki zdrowia (Park Zdrojowy „Kicarz”),

Na terenie Piwnicznej funkcjonuje kilkadziesiąt różnych obiektów wczasowych, leczniczo-wypoczynkowych z miejscami noclegowymi, sanatorium, hotel, schroniska górskie oraz kwatery prywatne – łącznie ponad 3000 miejsc noclegowych. Pod numerem Rynek 23 uwagę zwraca wzniesiony w latach 2004–2008 nowoczesny budynek Pensjonatu pod Kasztanami, zaprojektowany przez architektów Rafała Barycza i Pawła Saramowicza. We wschodniej pierzei rynku znajduje się budynek Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury z Izbą Regionalną i biblioteką.

Znakowane szlaki turystyczne Piwniczna – Przełęcz Gromadzka – Dolina Biała Woda – Jaworki Piwniczna – Eliaszówka – Przełęcz Gromadzka Piwniczna – Przełęcz Bukowina – Hala Pisana – Frycowa Piwniczna – Bucznik – Łomnica-Zdrój – Schronisko PTTK na Hali Łabowskiej – Łabowiec – Łabowa

Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury organizuje bądź współorganizuje coroczne stałe imprezy: Wrzosowisko, Sobótki Nadpopradzkie,