Historia Republiki Weneckiej

thumb|220px|Widniejący na fladze Wenecji lew św. Marka był przez wieki symbolem niezależnej Republiki Historia Republiki Weneckiej obejmuje ponad tysiąc lat istnienia (726–1797) mniej lub bardziej niezależnego państwa, którego centrum było bogate włoskie miasto handlowe – Wenecja. W tym czasie Republika Wenecka jako państwo wyrosła z peryferyjnego ośrodka położonego na krańcu Adriatyku w największą potęgę handlową i morską Europy. Ewolucja tego państwa mimo tak długiej historii i licznych zmian organizacyjnych przebiegała przez cały czas w ramach ustroju republikańskiego, co czyni je najdłużej istniejącą republiką w historiiJeśli nie liczyć San Marino, którego status państwowy przez wieki był problematyczny.. thumb|Wnętrze najważniejszej weneckiej świątyni – Bazyliki św. Marka zdradza silne więzy, jakie w przeszłości łączyły Wenecję z Bizancjum

Powstanie Wenecji i początki Republiki (VIII–X wiek) Wenecja, jako miasto została założona w roku 452 przez uciekinierów z sąsiedniej Akwilei, którzy postanowili wśród bagien i wysp schronić się przed najazdami barbarzyńców, nękających upadające Cesarstwo Rzymskie. Położenie w bezpiecznym, ale również ważnym strategicznie miejscu dało Wenecjanom możliwość znacznej samodzielności. Mimo to Wenecja wraz z całą Italią znalazła się w V wieku pod panowaniem Ostrogotów, a za Justyniana I została włączona do restaurowanego pod egidą Bizancjum Cesarstwa Rzymskiego. Gdy po śmierci Justyniana (565) Bizancjum podupadło, Italię zaatakowali najpierw Longobardowie, a w VII wieku także Słowianie. Wenecja, jako jedno z nielicznych miast Italii stawiało opór najeźdźcom. Z tym okresem związane są legendy o powołaniu pierwszego doży (697), którego zadaniem było zorganizowanie obrony laguny, na której leżały Wenecja i otaczające ją miasta. Miał nim być Paoluccio Anafesto, którego do dziś uważa się za postać na w pół legendarną. Pierwszym historycznie potwierdzonym dożą (księciem) Wenecji był panujący w pierwszej połowie VIII wieku Orso Ipato i z nim nowsze badania historyczne wiążą powstanie Republiki Weneckiej, uznając datę 726 za początek jej historii. Miasto wciąż podlegało wówczas władzy Konstantynopola, jednak wpływy bizantyńskie sukcesywnie słabły. Na początku IX wieku miasto stało się widownią ostrej rywalizacji między Bizancjum a cesarstwem zachodnim, odrodzonym przez Franków pod wodzą Karola Wielkiego. Wenecja dostała się wówczas przejściowo pod władzę Imperium Karolińskiego, jednak ostatecznie w podpisanym między obydwoma cesarstwami porozumieniem, zwanym pokojem Nicefora (814) uznano nad miastem zarówno supremację bizantyjską, jak i rzymską. W praktyce było to zwycięstwo dyplomatyczne ówczesnego doży, Angelo Participazio, który zyskał faktyczną niezależność pomiędzy obydwoma potęgami. W historiografii często przyjmuje się rok 815 jako początek istnienia niezależnego państwa weneckiego, choć Bizancjum samorządność Republiki uznało dopiero w roku 887. W ciągu kolejnych wieków (IX–XI) Republika Wenecka stała się ważnym centrum handlu między Europą Zachodnią a Bizancjum i Azją. Zawdzięczała tę pozycję w znacznej mierze dzięki przywilejom nadawanym przez cesarzy bizantyjskich. Najważniejszym z nich był przywilej Aleksego I z roku 1082, który pozwalał Wenecjanom utrzymywać w miastach bizantyjskich swoje składy zwane fondachi. W tym też czasie Wenecja podporządkowała sobie szereg miast i wysp Dalmacji, pokonując licznych wówczas korsarzy iliryjskich i wypierając z tego regionu wpływy Konstantynopola. Wzrost znaczenia Republiki znalazł wyraz w tytulaturze weneckiego doży, który od roku 1004 przyjął tytuł księcia Wenetów i Dalmatów.

Wzrost znaczenia Wenecji w dobie krucjat (XI–XIII wiek) Nowy rozdział w historii Wenecji rozpoczął się wraz z powstaniem ruchu krucjatowego. Dysponująca znaczną flotą Wenecja stała się ważnym partnerem dla wodzów kolejnych wypraw krzyżowych. Mieszczanie weneccy wykorzystali swą pozycję w bardzo pragmatyczny sposób: transport rycerstwa na wschód był słono opłacany, ponadto Wenecjanie zagwarantowali sobie liczne przywileje handlowe i udział w łupach. Powstanie Królestwa Jerozolimskiego i innych państw krzyżowców ożywiło wymianę handlową z Lewantem. W handlu tym Wenecja zajęła wkrótce pierwsze miejsce. Wzrost znaczenia Wenecji na arenie międzynarodowej uwidocznił się w roku 1177, gdy doża Sebastiano Ziani stał się mediatorem między cesarzem Fryderykiem Barbarossą a papieżem Aleksandrem III i Ligą lombardzką. Zawarty wówczas w Wenecji pokój zakończył schizmę kościelną na Zachodzie. W uznaniu zasług weneckiego doży papież Aleksander III podarował mu złoty pierścień jako symbol panowania Wenecji nad morzem. Tradycja wiąże z tym wydarzeniem tzw. „zaślubiny z morzem” – coroczne święto, jakie obchodzono w Republice aż do końca jej istnienia.

IV krucjata i jej następstwa

thumb|220px|Konie św. Marka zrabowane z Konstantynopola w roku 1204 Już wkrótce handlowa potęga Wenecji pociągnęła za sobą ekspansję terytorialną. Nabrała ona rozmachu za rządów wybitnego, choć okrytego złą sławą doży Enrico Dandolo (1192–1205). Dandolo podpisał z wodzami IV krucjaty umowę w wyniku której, w zamian za transport i zaopatrzenie, Wenecja miała otrzymać oprócz gotówki połowę zdobytych przez krzyżowców terytoriów. Ponieważ rycerstwo nie było w stanie opłacić wygórowanych żądań finansowych Wenecjan, Dandolo zaproponował żołnierzom w ramach spłaty atak na zbuntowane przeciw Republice miasto Zarę. Mimo potępienia tego projektu ze strony papiestwa doszło do zdobycia i złupienia przez krzyżowców tego chrześcijańskiego miasta. Zachęcony tym sukcesem doża postanowił wykorzystać swą kontrolę nad transportem by skierować krzyżowców ponownie w pożądanym przez siebie kierunku. Już wcześniej Enrico zawarł ugodę z sułtanem Egiptu z dynastii Ajjubidów, któremu w zamian za przywileje handlowe obiecał oddalenie zagrożenia ze strony krzyżowców. Tymczasem w obozie krzyżowców w Zarze pojawili się wysłannicy Aleksego Angelosa, wygnanego pretendenta do tronu Bizancjum. Zaoferował on krzyżowcom i Wenecji liczne korzyści finansowe, oraz unię kościelną z Rzymem, w zamian za pomoc w odzyskaniu tronu. Krzyżowcy namawiani przez dożę oraz dyplomację niemiecką (gdzie udał się Aleksy w poszukiwaniu pomocy) zgodzili się na atak na Konstantynopol. Przywrócony do władzy Aleksy nie był jednak w stanie spełnić swych zobowiązań, wkrótce więc łacinnicy zdobyli ponownie miasto i utworzyli w nim Cesarstwo Łacińskie, a na opanowanych terenach europejskiej części Bizancjum powstały państwa krzyżowe. Jednak największym beneficjentem tej wyprawy i upadku Bizancjum stała się Wenecja, która całkowicie zdominowała handel w regionie i w ciągu kilku lat opanowała rozliczne miasta i wyspy strzegące drogi z Wenecji do Konstantynopola. Władzę Wenecji uznać musiały Wyspy Jońskie (1209), peloponeskie porty Koron i Modon (1206), Cyklady (1207), Eubea (1211) i Kreta (1212), a także niektóre porty nad cieśniną Dardanele i Morzem Marmara. Do Wenecji trafiły wówczas liczne łupy, w tym wspaniałe dzieła sztuki zrabowane w Konstantynopolu, ze słynnymi końmi z konstantynopolitańskiego Hipodromu na czele. Przejawem wzrostu potęgi Wenecji było rozpoczęcie w 1284 roku wybijania złotego dukata, który stał się ważną monetą obiegową wszędzie tam gdzie sięgały wpływy weneckiego handlu i który był wybijany aż do ostatecznego upadku Republiki w końcu XVIII wieku.

Początek wojen z Genuą Bezwzględna supremacja Wenecji we wschodniej części Morza Śródziemnego została podważona po upadku Cesarstwa Łacińskiego (1261). Odrestaurowane Bizancjum poczęło energicznie wspierać wrogich Wenecji Genueńczyków nadając im w traktacie w Nifeo szerokie przywileje i dostęp do Morza Czarnego, a nad samym Bosforem oddając im silną bazę w postaci Galaty. Między obydwiema republikami (Wenecją i Genuą) doszło na tle rywalizacji handlowej do licznych wojen. Jedna z poważniejszych wybuchła pod koniec XIII wieku, za rządów doży Pietro Gradenigo, a jej przyczyną było zamknięcie przez Wenecję dostępu do Adriatyku obcym okrętom. W trakcie tej wojny doszło 8 września 1298 roku do bitwy przy wyspie Curzola, w której Wenecjanie ponieśli klęskę. Mimo zwycięstwa militarnego Genueńczycy z powodu sporów wewnętrznych nie byli w stanie kontynuować wojny. W konsekwencji Genua uznać musiała prymat Wenecji na Adriatyku, natomiast Wenecjanie uznali pierwszoplanową rolę Genui w Ligurii i zachodniej części Morza Śródziemnego.

Republika Wenecka w późnym średniowieczu (XIV–XV wiek) Przemiany polityczne i destabilizacja północnych Włoch po upadku wpływów cesarskich w Italii (wielkie bezkrólewie 1254–1273), zmusiły Wenecjan do wzmożonej aktywności politycznej na swym lądowym zapleczu – Nizinie Padańskiej. Już w latach 1308–1311 Republika wzięła udział w wojnie o Ferrarę, natomiast w latach 1331–1338 walczyła przeciw agresji rodu Scaligieri z Werony. By zabezpieczyć się od strony lądu, rządzący Republiką oligarchowie postanowili opanować najbliższe Wenecji tereny nadpadańskie. Pierwszą zdobyczą Wenecji w tym regionie było Treviso zajęte w roku 1339.

Przez niemal cały wiek XIV trwały również zmagania Wenecjan na morzu. Od roku 1340 rozpoczął się ciąg wojen z Genuą o prymat w handlu śródziemnomorskim. W tym samym czasie posiadłości weneckie w Dalmacji zaatakowali Węgrzy. Król Węgier Ludwik I Wielki chciał uzyskać dogodny dostęp do Adriatyku w celu zapewnienia komunikacji z Neapolem, do którego zgłaszał pretensje jako potomek tamtejszych Andegawenów. Wojna ta, dla przyzwyczajonych do walki na morzu Wenecjan, zakończyła się ich klęską, a pokój zawarty w Zadarze w roku 1358 potwierdzał zdobycze węgierskie w Dalmacji.

Wojny z koalicją antywenecką Porażka w wojnie z Węgrami zachęciła innych wrogów Republiki do podjęcia walki z jej supremacją w handlu. Powstała koalicja antywenecka zainicjowana przez Genuę, a weszli do niej władcy Padwy, książęta austriaccy i patriarcha Akwilei. Otwarta wojna toczyła się ze zmiennym szczęściem w latach 1364–1373. Towarzyszyły jej bunty na Krecie i w zajętym w tym czasie przez Wenecjan Trieście. Po kilku latach rozejmu wojna rozgorzała od nowa ze zdwojoną siłą w roku 1378, gdy wybuchł spór między Genuą a Wenecją o Tenedos – małą, ale ważną strategicznie wysepkę w pobliżu Dardaneli. Mimo początkowych sukcesów (bitwa pod Anzio), wojna przybrała dla Wenecji bardzo niekorzystny obrót gdy flota genueńska rozbiła 7 maja 1379 roku siły weneckie w bitwie pod Pulą. Po klęsce tej sama Wenecja znalazła się w zagrożeniu, gdy koalicjanci zajęli Chioggię – niewielki port strzegący drogi do samej stolicy (sierpień 1379).

W tej ciężkiej sytuacji miasto nałożyło na swych obywateli specjalne podatki, powołano pod broń nawet duchownych i rozpoczęto rozpaczliwe pertraktacje z koalicją. Wkrótce zabiegi te dały rezultaty i 21 czerwca 1380 roku w bitwie pod Chioggią flota wenecka pokonała genueńską i odbiła ten ważny port, a wkrótce również część innych utraconych miast i portów. W sierpniu 1381 roku zawarto kompromisowy pokój w Turynie. Na jego mocy Wenecja ostatecznie zrzekła się Dalmacji na rzecz Węgier, kilku miast na rzecz Austrii, a Triest pozostawiła pod władzą patriarchy Akwilei. Republika zobowiązała się też przez 10 lat nie konkurować w handlu czarnomorskim z Genuą. Mimo tych wszystkich koncesji wobec wrogów Wenecja zachowała swoje imperium handlowe i pierwszoplanową rolę na Morzu Śródziemnym.

Podbój Terrafermy