thumb|300px|Geostrategiczna mapa Europy Środkowej. Na czerwono zaznaczone miejsca o znaczeniu strategicznym. Brama Smoleńska (wrota smoleńskie, klucz Moskwy) – historyczne i geostrategiczne pojęcie określające przesmyk pomiędzy górną Dźwiną i górnym Dnieprem.
Przez obszar ten przechodzi najkrótsza i najłatwiejsza do przebycia (zwłaszcza dla dużych mas wojska) droga prowadząca z zachodniej i środkowej Europy do centralnej Rosji i jej stolicy Moskwy.
Od około 1395 do 1793 na Bramie Smoleńskiej opierała się wschodnia granica państwa polsko-litewskiego. Obecnie stanowi ona pogranicze Białorusi i Rosji.
Geografia thumb|Rzeki i dorzecza Białorusi, wododział bałtycko-czarnomorski oraz Brama Smoleńska. thumb|Brama Smoleńska, fragment „mapy radziwiłłowskiej” z 1613 roku. Widoczne wzmianki o najazdach moskiewskich i ważniejszych bitwachNapis brzmi „Moschorum irruptiones, Lithuani arcent ac repellunt” ("Wycieczki Moskali, Litwini powstrzymują i odpierają"), a towarzysząca mu scena ikonograficzna przedstawia walki konnicy na obszarze Bramy Smoleńskiej. W pobliżu wspomniano o kilku bitwach z Moskwą..
Brama Smoleńska znajduje się na linii głównego wododziału pomiędzy zlewiskami Morza Bałtyckiego i Czarnego. Stanowi odcinek łączący wyżyny tworzące ten wododział – Grzędę Białoruską i Grzędę Smoleńsko-MoskiewskąRoman Umiastowski, Geografia wojenna Rzeczypospolitej Polskiej i ziem ościennych, Warszawa 1924, s. 120–122..
Głównymi miastami są Smoleńsk nad Dnieprem i Witebsk nad Dźwiną.
Stosunkowo wąski korytarz (ok. 80 km szerokości) umożliwia ominięcie naturalnych przeszkód w postaci dużych rzek (Dniepr, Dźwina) oraz lasów, mokradeł i bagien (przede wszystkim rozlewisk Prypeci na Polesiu). thumb|Twierdze Bramy Smoleńskiej, fragment mapy wschodnich granic państwa Jagiellonów
Jacek Bartosiak wyjaśnia: Przerwa między górnym Dnieprem a Dźwiną, tworząca bramę smoleńską, ma około 80 kilometrów szerokości i jest to nizinna równina pokryta lasami i poprzecinana rzeczkami oraz w jednej trzeciej szerokości przegrodzona błotami (Błota Weretejskie – 25 kilometrów długości i 15 kilometrów szerokości)Jacek Bartosiak, Brama smoleńska a wzgórza Golan, Strategy & Future, dostęp 2019-10-24..
Dariusz Kupisz opisuje położenie Bramy Smoleńskiej: Obszary rozciągające się na południe od Wyżyny Smoleńsko-Moskiewskiej wybitnie nie sprzyjały działaniom wojennym. Teren jest tu wprawdzie nizinny i płaski, lecz przecinają go rzeki płynące z północy na południe. Posuwanie się armii na wschód lub zachód utrudniają poważnie Desna, Soż, Berezyna, Świsłocz, Ptycz, Słucz i wreszcie sam Dniepr. Ich brzegi są z reguły błotniste, porośnięte krzewami bądź lasem. W przypadku agresji ze wschodu nawet przebycie tych licznych zapór rzecznych nie gwarantowało powodzenia. W miarę posuwania się na zachód lasy stawały się coraz gęstsze, koryta rzek coraz bardziej podmokłe, aż wreszcie pojawiało się bagniste Polesie z licznymi dopływami Prypeci. Na północ od „Bramy Smoleńskiej” teren jest równie trudny do prowadzenia działań wojennych. Od Połocka po Wieliż rozciąga się grupa licznych dużych jezior i bagien, porośniętych gęstym lasem. Największą osłoną „Bramy Smoleńskiej” od strony północnej jest jednak sama Dźwina i jej dopływy. Dodatkowe utrudnienie stanowi grupa jezior lepelskich, znajdująca się w odległości ok. 100 km na zachód od „Bramy”. Wraz z błotnistymi brzegami górnej Berezyny blokują one dostęp do Smoleńszczyzny z północnego zachoduDariusz Kupisz, Smoleńsk 1632-1634, Wstęp. wyd. Bellona, 2001.
Historia Średniowiecze thumb|Ziemie ruskie w 1389 roku Obszar ten był kluczową częścią tzw. węzłowiska Orszy, które stanowiło niewielki lądowy odcinek na rzecznej trasie północ – południe, znanej od wczesnego średniowiecza jako szlak „od Waregów do Greków”, który łączył rzekami ruskimi Skandynawię z Konstantynopolem. W IX – X wieku w Gniezdowie (14 km od Smoleńska) znajdował się wielki ośrodek wikingów, który kontrolował ten odcinek szlakuWładysław Duczko, Ruś wikingów, Warszawa 2007, s. 131–157..
Po upadku Rusi Kijowskiej przebiegał tędy obszar graniczny między wpływami mongolskimi a litewskimi.
Brama Smoleńska była jednym z pięciu przejść, przez które następowała wczesna ekspansja państwa moskiewskiego (XV – XVI w.) z jego rdzeniowego obszaru międzyrzeczy Wołgi – Oki i Oki – Kamy (pozostałe bramy to: Biełozierska, Archangielska, Kamska i Kazańska).
Ekspansja Moskwy na zachód została zahamowana przez Litwinów, którzy od XIII wieku starali się kontrolować to przejście, a nawet czasowo zajmowali sam Smoleńsk (jeszcze przed 1239 rokiem). W 1320 roku Litwini opanowali Witebsk nad Dźwiną oraz swobodnie operowali na terenie Smoleńszczyzny. W 1313 roku książę smoleński Iwan Aleksandrowicz przestał płacić trybut Złotej Ordzie i przed 1340 rokiem uznał się lennikiem wielkiego księcia litewskiego Giedymina (z tego powodu w 1340 roku Smoleńszczyznę spustoszyła karna ekspedycja wojsk tatarskich, moskiewskich i innych księstw ruskich).
Kontrolowanie Bramy Smoleńskiej umożliwiło Litwinom skuteczną rywalizację z Moskwą o hegemonię na obszarze księstw ruskich w XIV wiekuNatanson-Leski, Jan, Dzieje granicy wschodniej Rzeczypospolitej. Cz. 1, Granica moskiewska w epoce jagiellońskiej, Lwów, Warszawa 1922.. Stanowiła ona również bazę wypadową do litewskich wypadów na ziemie ruskie, między innymi na Czernichowszczyznę i Siewierszczyznę. Wielki książę litewski Olgierd w sojuszu z księstwami smoleńskim i twerskim, przedsięwziął trzy wyprawy na Moskwę: w latach 1368, 1370 i 1372. Okres tych najazdów jest nazywany w rocznikach ruskich mianem litewszczyzny (ros. Литовщина).
Unia polsko-litewska mały|Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie w drugiej połowie XV wieku thumb|Bitwa pod Orszą w 1514 – obraz z XVI w. thumb|Stańczyk w czasie balu na dworze królowej Bony wobec straconego Smoleńska – obraz Jana Matejki z 1862 roku thumb|Wieże twierdzy smoleńskiej z końca XVI wieku W XIV i XV wieku Brama Smoleńska była strefą graniczną między rywalizującymi ze sobą Wielkim Księstwem Litewskim (od 1385 w unii z Polską) a Wielkim Księstwem Moskiewskim (do 1480 lennikiem Złotej Ordy).
Księstwem Smoleńskim władali początkowo udzielni książęta, którzy zachowywali niezależność lawirując między Litwą a Moskwą. Po zawarciu unii polsko-litewskiej książę smoleński Jerzy Światosławicz złożył w 1387 roku hołd Koronie Królestwa Polskiego i przysięgę wierności z całej ziemi smoleńskiejNatanson-Leski, Jan, Dzieje granicy wschodniej Rzeczypospolitej. Cz. 1, Granica moskiewska w epoce jagiellońskiej, Lwów, Warszawa 1922, s. 21.. W 1395 roku Witold zajął podstępem Smoleńsk i ustanowił tam swojego namiestnika zamieniając lenne księstwo w prowincję litewską. W 1401 Witold osłabiony klęską nad Worsklą utracił miasto, lecz w latach 1404–1405 przedsięwziął przy wsparciu polskich oddziałów Jagiełły wyprawę zbrojną, która zakończyła się podbojem i likwidacją Księstwa Smoleńskiego. Sam Smoleńsk został zajęty po dwumiesięcznym oblężeniu 26 czerwca 1404 rokuS. M. Kuczyński, Ziemie czernichowsko-siewierskie pod rządami Litwy, Warszawa 1936.. Odtąd ziemia smoleńska była częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego (kilka lat później pod Grunwaldem w ramach armii litewskiej walczyły trzy chorągwie smoleńskie pod wodzą LingwenaWedług Długosza, z wojska litewskiego oprócz samego Witolda jedynie trzy chorągwie smoleńskie nie uciekły z pola walki (część historyków uważa, że była to pozorowana ucieczka), a dwie z nich następnie dołączyły do wojsk koronnych. Obecność chorągwi smoleńskich nie uprawnia, by mówić o udziale „Rosjan” pod Grunwaldem, jak praktykowano to w czasach PRL i ZSRR. Smoleńsk od 5 lat należał bowiem do Litwy (wcześniej był niezależnym księstwem), a chorągwiami dowodził brat Jagiełły, Semen Lingwen, zaś Moskwa była wówczas sojusznikiem Krzyżaków i przeciwnikiem Polski i Litwy. Rolę Smoleńszczan pod Grunwaldem rozbudował w swojej powieści Henryk Sienkiewicz, który, wbrew faktom historycznym, z chorągwi zrobił „pułki”, co zgodnie z ideologicznym przekazem powieści, miało na celu pokazać jedność słowiańską w walce z „Niemcami”.).
Po trwałym opanowaniu Bramy Smoleńskiej, Witold przedsięwziął trzy wyprawy na Moskwę: w latach 1406, 1407 i 1408. W czasie działań w roku 1408 miało miejsce pierwsze bezpośrednie starcie polsko-moskiewskie – nad graniczną rzeką Ugrą obozował marszałek koronny Zbigniew z Brzezia ze swoimi oddziałamiAndrzej Nowak, Dzieje Polski, t. 3 1340-1468. Królestwo zwycięskiego orła, Warszawa 2017.. Starcie nad Ugrą zakończyło się zawarciem pokoju i ustaleniem granicy, która przetrwała niemal sto lat. Duże obszary za Dnieprem nadal znajdowały się pod panowaniem litewskim, a sama Brama Smoleńska stanowiła zaporę przed Moskwą.
Przejścia broniła przede wszystkim największa twierdza w Smoleńsku, a także inne ważne twierdze: od północy nad Dźwiną Witebsk, Suraż, Wieliż i Biała, a od południa nad Dnieprem Orsza, Dubrowna i Dorohobuż. Od zachodu wejścia do Bramy strzegł Druck, a od wschodu Wiaźma. Jak zauważa Jacek Bartosiak:
W dobie samodzielności politycznej Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz w początkach federacyjnych z Koroną granicą panowania litewskiej i moskiewskiej strefy politycznej była rzeka Ugra na wschód od Smoleńska, płynąca między Wiaźmą a Kaługą, całkiem blisko Moskwy. Z czasem rzeka ta stała się granicą kultury łacińskiej, zachodnioeuropejskiej – klasycznejJacek Bartosiak, Rzeczpospolita między lądem a morzem, Warszawa 2018, s. 255..
W pierwszej połowie XV wieku Litwa uzyskała znaczną przewagę nad Moskwą, która dodatkowo pogrążyła się w latach 1425–1453 w wojnie domowej. Witold i rody litewskie ingerowali w konflikt i dążyli do podporządkowania sobie całej Rusi nawet kosztem zerwania unii z Polską. Zakończeniem tych zmagań był zawarty 31 sierpnia 1449 roku „pokój wieczysty” (ros. Вечный мир) między młodym królem Kazimierzem Jagiellończykiem a Wasylem II Ślepym (wnukiem Witolda), który ustanawiał granicę stref wpływów Litwy i Moskwy w Europie Wschodniej. Litwa rezygnowała z ingerowania w sprawy Moskwy, a Moskwa uznała zwierzchnictwo litewsko-polskie nad dużą częścią Rusi, w tym nad stołecznym i metropolitalnym Kijowem. Pokój z roku 1449 pozwolił jednak Moskwie na wzmocnienie się terytorialne i uniezależnienie od Złotej OrdyFeliks Koneczny, Dzieje Rosji, t. 1: Do roku 1449, Warszawa 1917..
Po śmierci Jagiellończyka Moskwa pod wodzą Iwana III Srogiego ponowiła próby ekspansji na zachód, czego wyrazem była wojna z lat 1492–1494 i zabór Księstw Wierchowskich. W wyniku wojny 1500–1503 państwo polsko-litewskie osłabione najazdami tatarskimi i nieudaną wyprawą mołdawską utraciło na rzecz Wielkiego Księstwa Moskiewskiego ziemie wschodnie leżące za Dnieprem (ok. 1/3 ziem litewskich), w tym wschodnie twierdze Bramy Smoleńskiej – Dorohobuż nad Dnieprem oraz Białą nad Dźwiną. Otworzyło to Moskwie drogę na Smoleńsk. Jednak pomimo znacznego zwycięstwa w bitwie nad rzeką Wiedroszą, Moskale odstąpili od oblężenia miasta. W następnej wojnie (1507–1508) wojska króla Zygmunta Starego odniosły zwycięstwo w pierwszej bitwie pod Orszą w 1508, odpierając najeźdźców. Dorohobuż i Biała, a także Wiaźma na wschodzie, wróciły do Litwy.
Przełomem okazała się wojna 1512–1522, gdy wojska moskiewskie Wasyla III zdołały w 1514 roku zdobyć Smoleńsk. Po dwutygodniowym oblężeniu wojewoda smoleński Jerzy Sołłohub skapitulował 31 lipca 1514 roku i na drugi dzień oddał miasto Moskalom. Nieco ponad miesiąc później (8 września) wojska kniazia moskiewskiego poniosły wielką klęskę w drugiej bitwie pod Orszą, co zahamowało ich dalszy marsz na zachód. Sama Orsza pozostała przy Litwie i odtąd stanowiła główną graniczną twierdzę Rzeczypospolitej na wschodzie. Niemniej spektakularne zwycięstwo pod Orszą nie zostało wyzyskane i Moskwa utrzymała Smoleńsk.
Nieudane próby odbicia Smoleńska podejmowali Zygmunt Stary (wojna 1534–1537) oraz Zygmunt August (jedna z kampanii wojny północnej z lat 1558–1570).
Rzeczpospolita