Voseo – zjawisko występujące w języku hiszpańskim polegające na zamianie zaimka osobowego tú (ty) na formę vos, powszechnie spotykane w Ameryce Środkowej oraz w Argentynie i Urugwaju. Spełnia ona taką samą funkcję jak druga osoba liczby pojedynczej w Hiszpanii – tú. W Nikaragui ta forma języka hiszpańskiego dominuje zarówno w mowie, jak i piśmiennictwie, przy czym niektórzy mieszkańcy wymawiają słowo vos z silnym brzmieniem „s” na końcu, inni zaś bez tego dźwięku. Użycie voseo przyczynia się także do zmiany formy czasownika. Jest on używany w specyficznej formie np. vos cantás („ty śpiewasz”), vos sabés („ty wiesz”).
Historia Voseo wywodzi się ze średniowiecznego języka hiszpańskiego, a konkretnie od formy „vosotros” (druga osoba liczby mnogiej). Podczas podboju i kolonizacji Ameryki zjawisko to zostało przeniesione do Nowego Świata, gdzie przetrwało w różnych wariantach do dziś. W przeciwieństwie do Hiszpanii, gdzie forma „vosotros” ewoluowała w stronę wyraźnego rozróżnienia między „tú” (liczba pojedyncza) a „vosotros” (liczba mnoga), w Ameryce Łacińskiej voseo zachowało cechy archaiczne i wykształciło nowe formy, stając się unikalną innowacją językową.
Rodzaje voseo 1. Voseo pronominal (zaimkowe) W tym wariancie używa się wyłącznie zaimka „vos”, podczas gdy odmiana czasownika zachowuje końcówkę charakterystyczną dla zaimka „tú”. Zmiana zachodzi więc tylko na poziomie zaimka, bez modyfikacji morfologicznej czasownika.
Tú vienes → Vos vienes Tú hablas → Vos hablas Tú partes → Vos partes
Jest to czyste zastąpienie zaimka bez dostosowania koniugacji. Zaimek „vos” działa jako odpowiednik „tú”. Z perspektywy teorii generatywnej zjawisko to pokazuje dysocjację między zaimkiem a jego korelatami morfologicznymi – „vos” został poddany ponownej analizie jako zaimek 2. osoby liczby pojedynczej, który korzysta z form czasownikowych przypisanych do „tú”. Jest to najrzadszy typ voseo w Ameryce Łacińskiej.
2. Voseo verbal (czasownikowe) W tym przypadku sytuacja jest odwrotna: zachowuje się zaimek „tú”, ale stosuje się inny paradygmat koniugacji, pochodzący historycznie od formy „vosotros”. Zaimek i czasownik wchodzą ze sobą w konflikt morfologiczny.
Przykłady w Presente de Indicativo (czas teraźniejszy):
Tú venís (zamiast „vienes”) Tú hablás (zamiast „hablas”) Tú partís (zamiast „partes”)
Koniugacja w voseo verbal (Presente de Indicativo) BezokolicznikForma standardowaVoseo verbalCantarTú cantasTú cantásBeberTú bebesTú bebésPartirTú partesTú partísVenirTú vienesTú venísHablarTú hablasTú hablás Końcówki (-ás, -és, -ís) pochodzą historycznie z koniugacji „vosotros ze średniowiecznego hiszpańskiego, jednak w tym paradygmacie nie występuje dyftongizacja (w Hiszpanii: vosotros cantáis, coméis). Końcówki są dodawane bezpośrednio do tematu czasownika.
3. Voseo pleno (pełne) W voseo pełnym zarówno zaimek „vos”, jak i system koniugacji drugiej osoby są ze sobą w pełni spójne.
Koniugacja w voseo pleno (Czas teraźniejszy Presente Indicativo) BezokolicznikForma standardowaVoseo plenoCantarTú cantasVos cantásBeberTú bebesVos bebésPartirTú partesVos partísVenirTú vienesVos venísHablarTú hablasVos hablás
Pełny paradygmat w głównych czasach i trybach Presente de indicativo (czas teraźniejszy): Vos cantás, bebés, partís Presente de subjuntivo (tryb łączący): Que vos cantés, bebás, partás Pretérito perfecto simple (czas przeszły dokonany): Vos cantaste, bebiste, partiste (w wielu odmianach zachowuje formy standardowe) Condicional (tryb warunkowy): Vos cantarías, beberías, partirías (głównie forma standardowa) Imperativo (tryb rozkazujący): ¡Cantá!, ¡Bebé!, ¡Partí! (końcówki voseo bez zaimka)
Voseo pleno stanowi autonomiczny podsystem koniugacji. Końcówki są wysoce przewidywalne i regularne. W krajach takich jak Argentyna, Urugwaj i Paragwaj voseo pleno jest normą neutralną (nieoznaczoną) we wszystkich rejestrach języka, w tym w kontekstach formalnych, akademickich i rządowych.
Zanik rozróżnienia w Subjuntivo W wielu społecznościach zauważa się erozję różnic między formami „tú” a „vos” w trybie łączącym (Subjuntivo):
Tradycyjny paradygmat: Que tú hables vs. Que vos hablés Innowacja (obecny trend): Que vos hables (wyrównanie analogiczne)
Młodsi oraz lepiej wykształceni użytkownicy języka wykazują tendencję do rezygnacji z formy hablés na rzecz hables, traktując tradycyjną formę podrzędną jako archaiczną.
Rozmieszczenie geograficzne Obecność voseo w Ameryce Łacińskiej nie jest jednolita, koncentruje się głównie w regionie La Plata oraz w Ameryce Środkowej, natomiast tuteo dominuje na obszarach andyjskich oraz w niektórych regionach przygranicznych Ameryki Środkowej. Większość pozostałych krajów hispanojęzycznych charakteryzuje się współistnieniem obu form, często w zależności od kontekstu społecznego, regionu czy rejestru językowego. alt=Użycie zaimków osobowych “vos” i “tú”|mały Regiony, w których dominuje „vos”: Argentyna, Urugwaj, Paragwaj, znaczna część Boliwii oraz wschodnia, środkowa część Chile. Na obszarze Ameryki Środkowej forma ta dominuje w Nikaragui oraz w dużej części Kostaryki.
Regiony, w których dominuje „tú”: pas wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej, obejmujący część Kolumbii, Ekwadoru i Peru, a także zachodni pas Chile oraz fragment Boliwii. W Ameryce Środkowej zielony obszar pokrywa południowy Meksyk (region przygraniczny) oraz część Hondurasu/Salwadoru.
Regiony, w których stosuje się oba zaimki równolegle: Meksyk, kraje Karaibów (Kuba, Dominikana, Portoryko), Hondury, Panama, Wenezuela, Kolumbia (większość terytorium), Ekwador i Peru (większość terytorium), a w Ameryce Środkowej – Gwatemala i Belize. Hiszpania (zaznaczona na mapie pomocniczej) również należy do tej kategorii, ponieważ używa „tú” (oraz formy „vosotros” w liczbie mnogiej, niezaznaczonej na mapie).
Przypisy
Kategoria:Język hiszpański