thumb|320px|Portret małżonków Arnolfinich, olej na desce, 1434 r., mal. Jan van Eyck Monogamia (, od : monos – jeden i : gamos – małżeństwo) – najbardziej rozpowszechniony typ związku małżeńskiego, w którym jedna osoba związana jest trwale z jednym partnerem. Monogamiczność związku oznacza ich wyłączną relację małżeńską na wszystkich płaszczyznach: społecznej, prawnej, duchowej, emocjonalnej, jak i biologicznej, seksualnejPor. Por. Wickler, W. i Seibt, U., Monogamy: an ambiguous concept. w: Mate choice. Patrick, P. (red.), Cambridge: Cambridge University Press, 1983..
Monogamia może występować w dwóch postaciach: konsekwentnej – gdy związek dwóch osób jest nierozerwalny i trwa do śmierci jednej z nich; seryjnej – gdy w pewnym okresie jest to związek dwóch osób, jednakże w ciągu życia jedna z nich bądź obie tworzą inne następujące po sobie związki z różnymi partnerami bądź partnerkami, zrywając poprzednie związki.
Znaczenie pojęcia Monogamię ludzką można rozumieć dwojako: jako zasadę zawierania małżeństwa raz w ciągu całego życia, termin przeciwny, to digamia, jako małżeństwo tylko z jedną osobą naraz, termin przeciwny, to bigamia lub poligamiaPor. „Monogamy” w: Ten sam tekst powtarza .
Współcześnie istnieje nurt uczonych zajmujących się socjobiologią, który bada monogamię człowieka jednocześnie z monogamią ptaków i innych ssaków, podają jedną klasyfikację dla osoby i osobnika, człowieka i zwierzęcia. Formułują oni trzy znaczenia monogamii: monogamia społeczna – o monogamii społecznej mówi się gdy dwie osoby (lub dwa osobniki) żyją razem utrzymując ze sobą stosunki seksualne i jednocześnie współpracując w pozyskiwaniu podstawowych zasobów takich jak pożywienie, odzienie czy pieniądze; monogamia seksualna – gdy dwie osoby (lub dwa osobniki) pozostają względem siebie w stosunkach seksualnych z wyłączeniem jakichkolwiek innych partnerów mówimy o monogamii seksualnej, niektórzy autorzy sugerują, by w tym kontekście używać terminu monoseksualność. monogamia genetyczna – gdy dwoje partnerów ma potomstwo tylko pomiędzy sobą mówimy o monogamii genetycznej.
W drugim ze znaczeń używa się słowa monogamia także w odniesieniu do związków jednopłciowychAmerican Psycholog. Association, autor: R.M. Berger.. Jednakże monogamia gejów może oznaczać także pozostawanie w relacji emocjonalnej i wspólnym życiu bez wierności seksualnej.
Wyróżnia się także: monogamię wyłączną gdy niedopuszczalne są jakiekolwiek kontakty seksualne małżonków poza związkiem (postulat nierozerwalności raz zawartego małżeństwa i połączony z nim wymóg całkowitej wierności seksualnej głoszą niektóre ortodoksyjne odłamy religijne: katolicy, kwakrzy, amisze, mormoni, członkowie Kościoła Zjednoczeniowego i inni) monogamię luźną – która warunkowo dopuszcza takie kontakty, jednak pod zasadniczym warunkiem, że nierozwiązywalne są już istniejące więzi małżeńskie.
Dyscypliny humanistyczne zajmujące się monogamią Monogamią zajmują się różne dyscypliny nauk humanistycznych, na przykład socjologia, historia społeczna, antropologia kulturowa, prawo i religioznawstwo. Aspekty filozoficzne monogamii są też przedmiotem rozważań w antropologii filozoficznej, filozofii religii, jak również w teologii.
Argumenty za monogamią i ich krytyka Lucjan Kocik przytacza argumenty podane w pracy Czesława Znamierowskiego, zgodnie z którymi idealna forma zindywidualizowanych stosunków wyraża się tylko w postaci małżeństwa monogamicznego. Czesław Znamierowski uważa, że żywym i głębokim uczuciem nie można obdzielać bardzo wielu osób, bowiem rozdzielone na zbyt liczne, słabnie i traci głębię. W życiu zbiorowym zaś włada powszechne prawo ograniczonego kontaktu: niepodobna pozostawać naraz w styczności z wieloma osobami. Sama budowa fizyczna ogranicza możliwość kontaktu płciowego do dwóch osób, także kontakty innych rodzajów mają swoją granicę jednorazowego zasięgu, a nawet najbardziej luźny kontakt towarzyski ma swoje granice, wyznaczone małą pojemnością uwagi.
Z drugiej strony Irenäus Eibl-Eibesfeldt, choć sam doszukiwał się naturalnych skłonności do monogamii u człowieka, przytoczył kontrargument, że ludzie wobec swoich dzieci mają stosunek zindywidualizowany i głęboko zaangażowany, a mimo to uczucia do nich nie stają się żadną miarą płytsze, jeśli dzieci jest więcej niż jedno. Nikt też nie propaguje jednodzietności w rodzinie po to, aby stosunki między rodzicami a dzieckiem stały się bardziej czułe.
Monogamia była uznawana za naturalną dla ludzi przez pionierów humanoetologii takich jak na przykład Irenäus Eibl-Eibesfeldt i Desmond Morris. Z czasem jednak ich poglądy z tamtego okresu zostały zakwestionowane (choć tezę o naturalnej monogamii można znaleźć też na przykład w późniejszych, popularnych publikacjach amerykańskiej antropolog Helen Fisher). Krytycy wskazują, że etolodzy z tamtego okresu dokonując interpretacji ludzkich zachowań w szerszym kontekście biologicznym nie uniknęli błędu perspektywy związanego z ich osadzeniem we własnej kulturze. Ten błąd perspektywy (interpretacja zachowań z perspektywy jedynie własnej kultury), zdaniem krytyków, powielany jest we współczesnych teoriach psychologów ewolucyjnych.
Argument normy personalistycznej Karola Wojtyły W XX w. analizą ludzkiej monogamii z pozycji antropologii chrześcijańskiej zajmował się Karol Wojtyła, najpierw jako profesor KUL, potem jako papież. Według Wojtyły, który przyjął za Immanuelem Kantem pojęcie „normy personalistycznej”, czyli zasady, że człowiek jest podmiotem moralności monogamia człowieka rządzi się prawami właściwymi wyłącznie dla siebie, nie występującymi w świecie zwierząt. Jest tak ze względu na racjonalny charakter natury ludzkiej. Obecne w niej dynamizmy zwierzęce kierowane są przez rozum i wolę, a nie instynkt. Ze względu na to, że człowiek jest osobą, pojęcie monogamii jako małżeństwa jednego mężczyzny z jedną kobietą, zawiera w sobie rzeczywistość relacji inter-personalnych. W relacjach tych, według Karola Wojtyły, znajduje zastosowanie etyczny postulat normy personalistycznej. Monogamia, jako jedyna, zapewnia odpowiedni kontekst dla wypełnienia tej normy. Stwarza bowiem instytucjonalne ramy dla prawdziwie ludzkiej – tzn. obejmującej nie tylko wymiar seksualny, ale i emocjonalny i duchowy – miłości między osobami, która dzięki temu dokonuje się w sposób odpowiadający ich godności ludzkiejPor. rozdz. książki pt. Miłość i odpowiedzialność.Por. Personalizm K. Wojtyły – pojęcie «osoby» jako synonimu człowieka jest jedną z jego głównych tez, .
thumb|320px|Pomnik Jakuba i Elżbiety Scheibów, małżeństwa kaszubskiego mieszkającego przed wojną w Gdyni. Ich związek monogamiczny przetrwał do późnej starości, mimo wieloletniej emigracji zarobkowej Jakuba do USA.
Monogamia w świetle badań antropologii kulturowej
Jak podaje Krzysztof Szymborski, tylko w 150 kulturach, spośród 1200 przebadanych, monogamia jest jedynym obowiązującym modelem, a inne formy małżeństwa są niedozwolone.
Z 853 kultur przebadanych przez antropologa Petera Murdocka tylko w 137 (16%) występował nakaz monogamii. O ile jednak trzy czwarte kultur plemiennych jest poligamicznych to najliczebniejsze społeczności są monogamiczne. Także w społeczeństwach sankcjonujących poligamię zwykle jedynie przywódcy i bogaci mężczyźni posiadają więcej niż jedną żonę (a praktycznie wszystkie kobiety mają tylko jednego męża), w społeczeństwach tych małżeństwa monogamiczne mają miejsce 2,5 razy częściej niż małżeństwa poligamiczne. Z drugiej strony w społeczeństwach monogamicznych poligamia bywa maskowana monogamią sukcesywną (monogamią seryjną), którą można w zasadzie traktować jak formę poligamii.
Przyczyny występowania monogamii Przyczyny demograficzne – Najistotniejszą przyczyną szerokiego występowania monogamii jest zapewne względna równowaga płci. Niesymetryczne formy małżeńskie takie jak poligynia, poliandria czy niesymetryczny multilateralizm, jeśli występują samodzielnie, związują kobiety i mężczyzn tak, że przy równowadze płci część populacji zostaje wykluczona ze związków małżeńskich. Można przyjąć, że w takich okolicznościach wykluczone osoby starały się będą pozyskać partnerki (lub odpowiednio partnerów) również dla siebie i równowaga w tej mierze osiągnięta zostanie dopiero wówczas, gdy w społeczności upowszechni się monogamia. Powszechnie występującej monogamii należałoby się więc teoretycznie spodziewać wszędzie tam, gdzie panuje względna równowaga płci. Należy jednak przy tym zauważyć, że warunki zewnętrzne czy status społeczny wynikający z przymiotów osobistych (siły, zdolności), powiązań społecznych albo posiadanych zasobów powoduje, że wybrani członkowie społeczności (zasadniczo mężczyźni) wiążą się z większą liczbą osób płci przeciwnej co ogranicza powszechność monogamii. Ponadto względnej równowadze płci towarzyszy też często jej labilność, co również prowadzi do ograniczenia powszechności monogamii. Przyczyny społeczne i polityczne – Obserwowany na świecie, w czasach nieodległych i współczesnych, trend ku monogamii można wyjaśnić tendencją społeczeństw do demokratyzowania się. W społeczeństwach preindustrialnych skrajnym postaciom poligynii często towarzyszy bardzo wyraźna hierarchia polityczna, wielożeństwo osiąga zaś apogeum w najbardziej despotycznych reżimach. Monogamia to swego rodzaju kompromis pomiędzy bardziej i mniej uprzywilejowanymi mężczyznami – najbardziej uprzywilejowani mężczyźni nadal dostają najbardziej pożądane kobiety, każdy musi się jednak ograniczyć do jednej. Wyrównywanie szans w dostępie do władzy politycznej spowodowało zmniejszenie dysproporcji w liczebności posiadanych żon. Ukoronowaniem tego procesu są zasady „jeden człowiek – jeden głos” oraz „jeden mężczyzna – jedna żona”. Monogamia ma więc charakter demokratyzujący. Przyczyny ekonomiczne – Ogólna zasada jest taka, że poligynię ogranicza sytuacja, w której mężczyźni mają niski, ale jednakowy status ekonomiczny. W połowie znanych społeczności monogamicznych nie wyróżnia się warstw społecznych z powodów ekonomicznych. Biolog i ekolog amerykański Richard D. Alexander monogamię w kulturach ubogich nazywa narzuconą ekologicznie. Jak twierdzi Robert Wright, zinstytucjonalizowana monogamia, choć często uważana za triumf egalitaryzmu i „zwycięstwo” płci żeńskiej, nie ma egalitarnych skutków w odniesieniu do kobiet – poligynia sprawiedliwiej rozdzieliłaby między nie atuty mężczyzn. Monogamia rozumiana jako zakaz poligynii w istocie bardziej służy interesowi mężczyzn niż kobiet. Gdyby wiele kobiet zdecydowałoby się zostać żonami bogatych mężczyzn, dla wielu biednych mężczyzn zabrakłoby partnerek, co zmusiłoby ich do życia w celibacie. W tym kontekście warto zauważyć, że jednym z najlepszych sposobów na umocnienie monogamicznego małżeństwa jest równiejsza dystrybucja dochodów. Przyczyny ideowe i religijne – Biorąc pod uwagę ludzką skłonność do poligamii i jej powszechność wśród dawnych i obecnych kultur świata zjawisko monogamii we współczesnych społeczeństwach, w których występuje znaczne rozwarstwienie ekonomiczne, może wydać się nieco dziwne (taką monogamię w zamożniejszych, bardziej zróżnicowanych społeczeństwach określa się jako narzuconą społecznie). Jak dalej pisze Robert Wright monogamia przyjęła i utrwaliła się w obrębie kultury zachodniej wraz z przyjęciem i upowszechnieniem się chrześcijaństwa. W chrześcijaństwie natomiast monogamię przyjęto we wczesnym okresie jego formowania się – kiedy było ono jeszcze tylko religią ubogich i kierowało swoje przesłanie głównie do mężczyzn pozbawionych majętności i władzy. Początkowo miało swoje oparcie jedynie w niższych warstwach społecznych – wśród których propagowanie poligamii nie przysporzyło by zwolenników tej religii.
Trudności związane z monogamią