thumb|Arenga pierzasta Arekowate, palmy (Arecaceae) – rodzina roślin należących do jednoliściennych. Należy tu 184–188 rodzajów z 2550–2585 gatunkami. Rośliny te występują na wszystkich kontynentach w strefie międzyzwrotnikowej (stosunkowo niewielkie ich zróżnicowanie w porównaniu z innymi obszarami tropikalnymi jest w Afryce), niektóre gatunki rosną także w strefie klimatu umiarkowanego (np. w Europie południowej występuje naturalnie karłatka niska). Do palm należą rośliny drzewiaste o wzroście zwykle monopodialnym. Liście są okazałe, często w formie pióropusza na szczycie pędu, pierzaste lub dłoniaste. Wiele roślin z tej rodziny ma ogromne znaczenie użytkowe, np. kokos właściwy, daktylowiec właściwy, olejowiec gwinejski, sagownica sagowa i winodań wachlarzowata.

Rozmieszczenie geograficzne Rodzina występuje na wszystkich kontynentach w strefie międzyzwrotnikowej przy czym relatywnie jest mało zróżnicowana w kontynentalnej Afryce, gdzie występuje 65 z ponad 2,5 tys. gatunków. Największe zróżnicowanie gatunkowe jest w Azji i na wyspach Pacyfiku, gdzie łącznie występuje ok. 1600 gatunków. Na kontynentach amerykańskich rośnie ok. 730 gatunków. Znaczącymi ośrodkami zróżnicowania tej rodziny są wyspy, takie jak Nowa Gwinea (32 rodzaje z 273 gatunkami), Madagaskar (165 gatunków), Borneo (na niewielkim obszarze w Sarawak naliczono 100 gatunków), czy Seszele i Nowa Kaledonia wyróżniające się zróżnicowaniem na poziomie rodzajów. Mianem „strefy palmowej” określa się obszar do szerokości 20° po obu stronach równika, przy czym obszar ten wskazuje raczej główny obszar upraw palmy kokosowej Cocos nucifera, a nie zasięg występowania palm. Najdalej na północ sięga karłatka niska Chamaerops humilis, występująca w południowej Hiszpanii i we Włoszech.

Czynnikiem znacząco limitującym występowanie palm jest ich wrażliwość na niskie temperatury. Wysunięta na północ karłatka niska znosi krótkie spadki temperatury do -9 °C bez uszkodzeń. W dużym stopniu odporne na ochłodzenia są też gatunki górskie, np. niektóre gatunki daktylowców Phoenix rosną w Himalajach na 2300 m n.p.m., kalamus Calamus i pinanga Pinanga rosną na Borneo na 3000 m n.p.m., a Ceroxylon w Andach na 3800 m n.p.m.

Wiele gatunków użytkowych zostało szeroko rozprzestrzenionych w strefie międzyzwrotnikowej, co wraz z bardzo długą historią ich uprawy i zanikiem dzikich populacji utrudnia ustalenie ich pochodzenia (tak jest np. w przypadku palmy kokosowej, daktylowca właściwego Phoenix dactylifera i wachlarzowca właściwego Corypha umbraculifera).

Morfologia thumb|Kwitnący wachlarzowiec właściwy thumb|Owoce olejowca gwinejskiego thumb|Owoce daktylowca właściwego Pokrój Rośliny o specyficznym pniu zwanym kłodziną. Osiąga ona u roślin o pokroju drzewiastym do 60 m wysokości i zwykle jest nierozgałęziona. Wyjątkiem rozgałęziającym się dychotomicznie jest kłodzina widlicy (Hyphaene) i nipy (Nypa). Szereg palm rozgałęzia się pod powierzchnią gruntu i w efekcie ma pokrój krzewiasty, czasem tworząc gęste i rozległe zarośla. Niektóre palmy są lianami do 150–200 m długości lub niskimi roślinami o tęgim, pękatym pędzie, czasem podziemnym. U palm, jak u innych jednoliściennych, nie występuje przyrost wtórny. Występuje tzw. przyrost wzmacniający – bezpośrednio pod stożkiem wzrostu komórki silnie się namnażają i powiększają, przerastając nawet szczyt pędu znajdujący się często w efekcie w zagłębieniu. Kłodzina wyrastając na wysokość już później nie grubieje, stąd u nasady wcale nie jest grubsza niż wyżej, a u niektórych gatunków bywa nawet cieńsza – maksymalną średnicę osiągając na pewnej wysokości (np. u rojstony Roystonea i Colpothrinax). Pędy palm mogą być gładkie, pierścieniowato zgrubiałe w bliznach liściowych, czasem pokryte są trwałymi nasadami liści i kolcami. O ile na pędach wysokopiennych węzły są bardzo gęsto ułożone, o tyle na pędach palm płożących się występują czasem długie międzywęźla (nawet do 1 m długości).

Korzenie Przybyszowe, pozbawione włośników, ale za to tworzące mykoryzę.

Liście Wyrastają spiralnie wokół kłodziny (rzadko są dwu- lub trójrzędowe), przy czym skupiają się zwykle na jej szczycie w charakterystyczny pióropusz. Są trwałe i okazałe, osiągając nawet do kilkunastu m długości. U nasady liści występują pochwy liściowe długie lub krótkie, czasem obejmujące pęd, zamknięte lub otwarte, uzbrojone w kolce lub bezbronne, zachowujące się na kłodzinie lub opadające wraz z całymi liśćmi (czasem też liście po zaschnięciu w całości pozostają na kłodzinie). Ogonki liściowe i oś liścia zwykle tęgie i sztywne, czasem z języczkiem albo wyrostkiem na końcu osi liścia – hastulą. Blaszka liściowa najczęściej pojedynczo pierzasta (tylko u kariota Caryota podwójnie pierzasta) lub wachlarzowata (dłoniasto złożona), rzadziej pojedyncza lub dwudzielna.

Kwiaty Rozdzielnopłciowe, drobne, zebrane w okazałe wiechy lub kolby, rzadziej główki. Kwiatostany wyrastają z kątów liści w obrębie ich pióropusza, pod nim lub na szczycie pędu (w tym ostatnim przypadku wraz z kwitnieniem i owocowaniem następuje kres życia rośliny). Kwiatostany wsparte są zwykle skórzastą, czasem zdrewniałą spathą. W obrębie kwiatostanów rozwijają się kwiaty jednej płci, czasem obu, często z kwiatami żeńskimi rozwijającymi się pośrodku między dwoma kwiatami męskimi. Kwiatostany z kwiatami męskimi i osobne z żeńskimi wyrastać mogą na tej samej roślinie (u palm jednopiennych) lub na różnych osobnikach (u palm dwupiennych). Kwiatostany żeńskie z reguły są mniej rozgałęzione od męskich. U gatunków z kwiatostanami obupłciowymi zwykle najpierw kwitną kwiaty męskie, a później żeńskie, co pozwala uniknąć samozapylenia. Poszczególne kwiaty są promieniste. Okwiat tworzą dwa okółki składające się z trzech listków, zwykle skórzastych i łuskowatych, czasem zrastających się w rurkę. Pręcików jest 6, w dwóch okółkach, czasem zrastających się w kolumienkę lub zredukowanych do 3 lub zwielokrotnionych do ponad 150 (np. u słoniaka Phytelephas). Zalążnia powstaje z trzech owocolistków, czasem rozdzielonych (występuje słupkowie apokarpijne) lub zrośniętych, przy czym w zależności od tego czy zrastają się ściankami czy brzegami tworzą jedną lub trzy komory. Nawet w zalążniach trójkomorowych zwykle rozwija się tylko jeden zalążek. Owoce Zazwyczaj jagody i pestkowce, rzadziej orzechy. Osiągają różne rozmiary – od drobnych, wielkości grochu po okazałe, jak u kokosa czy lodoicji (w tym ostatnim wypadku do 25 kg i 40 cm średnicy). Owocnia jest zróżnicowana, od gładkiej i lśniącej, po włóknistą i drewniejącą.

Systematyka Pozycja systematyczna rodziny i jej podział jest dość stały w różnych systemach. Wyjątkiem jest jej ujęcie w rzędzie arekowców – zwykle traktowana była ona w nim jako takson monotypowy niezależnie od ujęcia systematycznego. Zmiana nastąpiła w 2016, gdy w systemie APG IV do rzędu wprowadzono jako siostrzaną rodzinę Dasypogonaceae.

Najstarsze ślady kopalne (nasiona i liście) przedstawicieli rodziny datowane są na koniak i santon (mezozoik). Liczne skamieniałości znajdowane są w skałach mastrychtu i młodszych.

Relacje filogenetyczne Klad bazalny w obrębie palm stanowi podrodzina Calamoideae. Relacje między podrodzinami przedstawia kladogram:

Podział systematyczny rodziny Podrodzina: Calamoideae Beilschmied Plemię: Calameae

Plemię: Lepidocaryeae

Plemię: Eugeissoneae Eugeissona Griff. – eugejsona

Podrodzina: Nypoideae Griffith

Nypa Steck – nipa, niedorośl

Podrodzina: Coryphoideae Burnett

Plemię: Borasseae

Plemię: Caryoteae Arenga Labill. – arenga, słocza, winosław Caryota L. – kariota Wallichia Roxb. – walichia

Plemię: Chuniophoeniceae Chuniophoenix Burret Kerriodoxa J. Dransf. Nannorrhops H. Wendl. Tahina J. Dransf. & Rakotoarin.

Plemię: Corypheae Corypha L. – wachlarzowiec

Plemię: Cryosophileae

Plemię: Phoeniceae Phoenix L. – daktylowiec

Plemię: Sabaleae Sabal Adans. – sabal, bocznia

Plemię: Trachycarpeae

Podrodzina: Ceroxyloideae Drude

Plemię: Ceroxyleae Ceroxylon Bonpl. ex DC. Juania Drude Oraniopsis (Becc.) J. Dransf. et al. Ravenea C. D. Bouché

Plemię: Cyclospatheae Pseudophoenix H. Wendl. ex Sarg.

Plemię: Phytelepheae Ammandra O. F. Cook Aphandra Barfod Phytelephas Ruiz & Pav. – słoniak, słoniorośl, słoniówka

Podrodzina: Arecoideae Beilschmied

Plemię: Areceae

Plemię: Chamaedoreeae Chamaedorea Willd. – chamedora Gaussia H. Wendl. Hyophorbe Gaertn. – hioforba Synechanthus H. Wendl. Wendlandiella Dammer

Plemię: Cocoseae

Plemię: Euterpeae Euterpe Mart. – euterpa Hyospathe Mart. Neonicholsonia Dammer Oenocarpus Mart. Prestoea Hook. f.

Plemię: Geonomateae Asterogyne H. Wendl. Calyptrogyne H. Wendl. Calyptronoma Griseb. Geonoma Willd. Pholidostachys H. Wendl. ex Benth. & Hook. f. Welfia H. Wendl.

Plemię: Iriarteeae Dictyocaryum H. Wendl. Iriartea Ruiz & Pav. Iriartella H. Wendl. Socratea H. Karst. Wettinia Poepp.

Plemię: Leopoldinieae Leopoldinia Mart.

Plemię: Manicarieae Manicaria Gaertn.

Plemię: Oranieae Orania Zipp.

Plemię: Pelagodoxeae Pelagodoxa Becc. Sommieria Becc.

Plemię: Podococceae Podococcus G. Mann & H. Wendl.

Plemię: Reinhardtieae Reinhardtia Liebm. Plemię: Roystoneeae Roystonea O. F. Cook – rojstona, opatrznica Plemię: Sclerospermeae Sclerosperma G. Mann & H. Wendl.

Zobacz też wino palmowe – napój alkoholowy produkowany z soku kwiatów wielu gatunków palm

Przypisy